तत्र राजपुत्र! एष स्थलः भीषणस्य युद्धस्य क्षेत्रं, यत्र युद्धं समाप्तं, किन्तु तत्र केवलं एकस्यैवापरेण सह संघर्षः जातः, न तु द्वयोः, वाक्यविशारदश्रेष्ठ! नाहं किञ्चन महतीनां सेनानां गमनचिह्नानि अत्र पश्यामि; तस्मात्, त्वं न एकस्य कर्मणः कारणेन लोकान् नाशयितुम् अर्हसि। मृदुश्च शान्तश्च राजा यथायोग्यं दण्डं ददाति; त्वं सर्वभूतानां नित्यं शरण्यः परमं च गतिः। कः तव भार्यावियोगं अनुमन्येत, हे राघव? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः—कोऽपि त्वां हन्तुं न शक्नोति, यथा दीक्षितं धर्मात्मानं कश्चन न हिंसयेत्। राजन्, त्वं तस्याः सीतायाः हरन्तारं अन्विष्य यथावत् विचेष्टितुम् अर्हसि। त्वया समं, अनुत्तमधन्वना, ऋषिप्रवरैः सह, वयं समुद्रं पर्वतान् वनानि च अन्वेष्यामः। नानाविधानि घोराणि गुहाः, बहूनि पद्मिनीसरांसि, देवगन्धर्वविषयांश्च सम्यक् अन्वेष्यामः। यावत् त्वदीयां भार्यां न प्राप्नुमः, यदि दिवौकसः साम्ना तां न पुनर्यच्छेयुः, तदा, कोसलाधिप, त्वं यथाकालं कर्म कर्तुम् अर्हसि। यदि त्वं, राजन्, धर्मेण, साम्ना, विनयेन च सीतां न प्राप्नुयाः, तर्हि शरैः सुवर्णपुङ्खैः तान् इन्द्राशनिसमैर् विनाशय। एवं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, षट्षष्टितमे सर्गे। एवं दुःखेन संतप्तः, परित्यक्तवतिव दुःखार्तः, महाभ्रान्त्या मोहेन च सम्पूर्णमनाः रामः स्थितः। तदा सौमित्रिः लक्ष्मणः, अल्पेन कालेन, तस्य पादौ मर्दयन्, रामं प्रमोदयामास। तपसा महता, कर्मभिश्च महद्भिः, दशरथः राजा त्वां प्राप्तवान्, यथा देवाः सुधाम् आप्नुवन्ति। तव गुणैः बध्नन् स भूमिपालः, पृथिव्याः स्वामी, तव वियोगेन दिवं गतः, यथा भरतस्य विषये श्रुतम्। यदि त्वं, काकुत्स्थ, एतदागतं दुःखं सोढुं न शक्नोषि, तर्हि अन्यः कः, सामान्यः दुर्बलः वा, तद् सोढुं शक्नुयात्? धैर्यं धारय, पुरुषश्रेष्ठ; को वा प्राणिनां दुःखेन न स्पृश्यते? वह्निवत् दुःखानि क्षणमिव स्पृशन्ति, ततः शान्तानि भवन्ति। यदि त्वं, दुःखवशात्, तेजसा लोकान् दहेः, नरशार्दूल, तर्हि क्लिष्टाः जनाः कुत्र शान्तिं प्राप्नुयुः? एष एव लोके धर्मः; ययातिः नहुषात्मजः अपि इन्द्रस्य साम्यम् आप्नुवन्, तस्यापि दुःखम् आगतम्। वसिष्ठः महर्षिः, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन् दिने शतम् अपत्यं जनयामास, तेऽपि सर्वे नष्टाः। एषा अपि पृथिवी, लोकमाता, सर्वैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमानापि दृश्यते। धर्मद्वयम्, लोचनद्वयम्, यस्यां सर्वं स्थितम्, सूर्यचन्द्रमसौ, महाबलौ, ग्रहणे पतितौ। सर्वेऽपि महात्मानः, देवाश्च, नरश्रेष्ठ, विधेः नातिक्रमन्ति; सर्वे देहधारिणः दैवस्य वशे स्थिताः। देवानामपि, इन्द्रादीनां, शुभाशुभानि श्रूयन्ते, नरशार्दूल; अतः त्वं शोचितुम् अर्हसि न। यदि वैदेही मृतापि स्यात्, नष्टापि स्यात्, राघव, त्वं, वीर, न सामान्यवत् शोचितुम् अर्हसि। ये त्वादृशाः सर्वार्थदर्शिनः, ते महतीषु आपदः अपि न शोचन्ति, राम, तेषां दृष्टिः स्थिरा भवति। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; ये बुद्धिमन्तः, ते युक्त्या शुभाशुभयोः विवेकम् आप्नुवन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलम् अपि अनिश्चितम्, तेषां इच्छितं फलम् अल्पेन प्रयत्नेन न जायते। पूर्वं त्वं, वीर, इदं मम उक्तवान्; त्वां कः उपदेष्टुम् अर्हेत—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवानामपि दुर्बोध्या; किन्तु दुःखेन तव विज्ञानं आच्छादितं, अतः अहं त्वां प्रमोदयामि। तव दिव्यं मानुषं च वीर्यं दृष्ट्वा, स्वं च पराक्रमं, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यतस्व। किं सर्वनाशेन, नरश्रेष्ठ? त्वं तं एव दुष्टं रिपुं विज्ञाय, तं हन्तुम् अर्हसि। इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तषष्टितमः सर्गः। एवं लक्ष्मणस्य सुभाषितं वचनं श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः, तत्त्वदर्शी, तस्य गाढं मन्त्रम् अङ्गीकृत्य, महाबाहुः, उद्यतं रोषं निगृह्य, दिव्यं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"किं करिष्यावः, वत्स? कुत्र गमिष्यावः, लक्ष्मण? केन उपायेन अत्र सीतां प्राप्नुयाम?" इति। तं दुःखार्तं लक्ष्मणः प्रत्युवाच—"त्वं एतदेव जनस्थानं अन्वेष्टुम् अर्हसि।" "इदं बहुभिः राक्षसैः पूर्णम्, नानावृक्षलतान्वितम्, पर्वतदुर्गाणि, कन्दराणि, गुहाश्च अत्र सन्ति। बह्व्यश्च भीष्णाः गुहाः, नानाव्यालसमाकीर्णाः, किन्नरनिवासाः, गन्धर्वनिकेतनानि च। तानि सर्वाणि त्वया सह सम्यक् अन्वेष्टव्यानि; ये त्वादृशाः महात्मानः, ज्ञानेन युक्ताः, नरश्रेष्ठ, ते एवं कुर्वन्ति। आपदि अपि ते न चलन्ति, यथा पर्वताः वातेन न चलन्ति।" इति उक्तः सः, लक्ष्मणेन सह, सर्वं वनं सम्यक् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्।