तत्र रामः, रथस्य युक्तिसंयुक्तस्य, अश्वचक्राभिघातैः क्षतस्य, रक्तबिन्दुसिञ्चितस्य च, चिन्तामग्नः सञ्जातः। सः विचिन्तयामास—कस्य कृत्यं, कस्य हेतोः, केन वा अयं रथः रक्तबिन्दुभिः सिक्तः इति। तदा लक्ष्मणः, राजपुत्रं प्रेक्ष्य, उवाच—"इदं स्थलं, आर्य, भीषणस्य युद्धस्य क्षेत्रम्, यत्र सङ्ग्रामः जातः, किन्तु सः केवलं एका अन्यया सह जातः, न तु द्वाभ्याम्। न चात्र महती सेनायाः गतिः दृश्यते। त्वं एकस्य कर्मणः कृते लोकान् न विनाशय; धर्मात्मानः शान्ताः शासकाः यथावत् दण्डं प्रयुञ्जते; त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमं गतिश्च।" "को वा, राघव, तव भार्याया विनाशं अनुमन्येत? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराश्च—कोऽपि त्वां हन्तुं न शक्नोति, यथा धर्मात्मानं दीक्षितं जनं न हन्ति। राजन्, त्वं तां सीतां हरन्तं अन्वेष्टुमर्हसि। त्वया सह, अप्रतिमेन धनुष्मता, मुनिपुङ्गवैः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेषयामः। विविधानि भीमानि गुहाशयानि, बहूनि पद्मिनी सरांसि, देवगन्धर्ववेश्मानि च विचेष्यामः। यावत् तव भार्याहरणं कृतवन्तं न प्राप्नुमः, तावत् यदि देवेन्द्रादयः त्वां शमेन न प्रतिपादयन्ति, तदा समये त्वं कर्तव्यम्। यदि त्वं, राजन्, सीतां धर्मेण, साम्ना, विनयेन च न प्राप्स्यसि, तदा तान् स्वर्णपुङ्खैः बाणैः, इन्द्राशनिसमैरपि, नाशय।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः, दुःखेन पीडितः, त्यक्तवत्स इव विलपन्, मोहमहान्धकारे निमग्नः, रामः मनसा क्लान्तः अभवत्। ततः किञ्चित्कालानन्तरं सौमित्रिः लक्ष्मणः, रामस्य पादौ स्पृशन्, तं प्रबोधयामास। "महाराज दशरथः, महत् तपसा महत्कर्मणा च, त्वां प्राप्नोत्, यथा देवा अमृतम्। तव गुणैः बद्धः स भूमिपालः, त्वत्तः वियुक्तः, दिवं गतः, यथाश्रुतम् भरतस्य विषये। काकुत्स्थ, यदि त्वं एतदागतं दुःखं न सोढुं शक्नोषि, तर्हि कोऽन्यः सामान्यः दुर्बलः च तद् सहिष्येत? आत्मन्युत्साहं कुरु, पुरुषर्षभ; को जीविषु दुःखस्पर्शात् विमुक्तः? ते अग्निवत् क्षणमात्रं स्पृशन्ति, ततः गच्छन्ति।" "यदि त्वं, दुःखेन अभिभूतः, तेजसा लोकान् दहेः, नरशार्दूल, तर्हि क्लिष्टाः जनाः क्व शरणं प्राप्स्यन्ति? एष एव लोकर्यः—ययातिः नहुषात्मजः अपि इन्द्रलोकं प्राप्य, दुःखेन सम्प्राप्तः। वसिष्ठः अपि, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिने शतं पुत्रानजनयत्, ते अपि सर्वे विनष्टाः। एषा अपि पृथिवी, लोकमाता, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मस्य धारकौ, लोकचक्षुषौ, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्, सूर्यचन्द्रमसौ अपि, ग्रहणं प्राप्नुतः।" "सर्वे अपि महात्मानः, देवाः च, नरश्रेष्ठ, विधेः नातिक्रामन्ति; सर्वे देहवन्तः दैवपरायणाः। देवेषु अपि, इन्द्रादिषु, शुभाशुभं श्रूयते; नरशार्दूल, त्वं न शोचितुमर्हसि। यदि वैदेही मृतापि स्यात्, नष्टापि वा, राघव, त्वं, वीर, सामान्यवत् न शोचितुमर्हसि। ये पुरुषाः सर्वं पश्यन्ति, ते त्वद्वत् महात्मानः, महतीषु आपदः अपि नित्यं न शोचन्ति, तेषां दृष्टिः अविचलिता। अतः, पुरुषसत्तम, बुद्ध्या सत्यं विचिन्त्य, युक्त्या पण्डिताः शुभाशुभं विचिन्वन्ति।" "ये कर्माणि, येषां गुणदोषौ अदृष्टौ, येषां च फलप्राप्तिः अनिश्चिताः, तेषां निःश्रेयसं न किञ्चिद् विना प्रयत्नेन सम्पद्यते। एतेनैव त्वं पूर्वं मां उपदिष्टवान्; त्वां कः शिक्षयेत्—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवैः अपि दुर्बोध्या; दुःखेन तु आच्छन्ना, तामहं बोधयामि। तव दिव्यमानुषं वीर्यं, स्वबलं च दृष्ट्वा, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यतस्व।" "किं सर्वविनाशनेन, नरश्रेष्ठ? तम् एव पापात्मानं विज्ञाय नाशय।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, अरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः समाप्तः। लक्ष्मणस्य सुहितं वाक्यं श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः, तत्त्वज्ञः, तं गूढार्थं उपदेशं प्रतीयमानः, स्वीकृतवान्। सः महाबाहुः, उद्यम्यमानं रोषं निगृह्य, दिव्यं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"किं कुर्मः, वत्स? कुत्र वा गच्छामः, लक्ष्मण? केन वा प्रकारेण अत्र सीतां प्राप्नुमः? विचिन्त्यताम्।" तं दुःखितं एवम् उक्तवानं लक्ष्मणः प्रत्युवाच—"अत्रैव जनस्थानं विचेष्टुमर्हसि। अत्र बहवः राक्षसाः, नानावृक्षलतागुल्मैः आवृत्तम्, गिरिदुर्गाणि, कन्दरगुहाश्च सन्ति। अत्र बहवः भीमाः गुहाशयाः, नानामृगसंकीर्णाः, किन्नरालयाः, गन्धर्वनिवेशाश्च। त्वं तैः सह मां समं तानि स्थलानि यथावत् विचेष्टुमर्हसि; यथा महात्मानः, प्राज्ञाः, नरश्रेष्ठ, कुर्वन्ति।