यथा सर्वेषु प्राणिषु वृद्धिः मृत्युः कालः च नियतिर्न कदापि निवर्तते, तथा अहं लक्ष्मण, क्रोधेन युक्तः, निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य दोषरहितां मैथिलीं सीताम् यथापूर्वं न प्रत्यर्पयन्ति, तदा अहं देवगन्धर्वमानुषसर्पाणां लोकं पर्वतैः सह उलटयिष्यामि। एतस्मिन्नेव काले रामः सीताहरणविषादेन संतप्तः प्रलयाग्निरिव सर्वप्राणिनां विनाशाय दहमानः अभवत्। स धनुषि सन्धाय, पुनः पुनः गम्भीरं श्वसन्, समग्रं लोकं दग्धुं इच्छन्, शिवारिव युगान्ते स्थितः। लक्ष्मणः तं रामं पूर्वं कदापि न दृष्टं क्रुद्धं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा, भयत्रासवदनः, इदं उवाच— "पूर्वं सौम्यः स्वात्मनिग्रहवान् सर्वप्राणिनां हिते स्थितः त्वं क्रोधेन स्वभावं न त्याजय। शशिनि शोभा, सूर्ये दीप्तिः, वायौ गति, भूमौ धैर्यं, तथा उत्तमा कीर्ति सदा तव एव प्रतिष्ठिता। एकस्य अपराधेन लोकान् न विनाशय; कस्य युद्धरथः एषः, भग्नः, इति न अवगच्छामि। केन, कस्य, किमर्थं रथः, युक्तिसंयुतः, अश्वचक्राभिहतः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः, इति न जानामि। एष स्थलं, राजकुमार, तीव्रस्य युद्धस्य समाप्तिस्थानम्; केवलं एकस्य अन्येन संघर्षः अभवत्, न द्वयोः। महद् सेनायाः गमनचिह्नं न पश्यामि; एकस्य कर्मणः लोकान् न विनाशय। सौम्याः शान्ताः नृपाः यथायोग्यं दण्डं यच्छन्ति; त्वं सर्वप्राणिनां शरणं परमं च। को राघवः, तव भार्यावियोगं अनुमन्येत? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, राक्षसाः—कोऽपि तव हानिं कर्तुं न समर्थः; यथा सत्कृतः न हन्यते, तथा त्वं न हन्यसे। हे नृपते, सीताहरणकर्ता अन्वेष्टव्यः। त्वया अनन्येन धनुष्मता, ऋषिभिः सह, वयं समुद्रं पर्वतान् वनानि च अन्वेष्यामः। विविधानि भीषणानि गुहानि, कमलवनानि, देवगन्धर्वलोकान् च विचिन्वेम। यावत् सीताहरणकर्तारं न प्राप्नुमः, यदि स्वयम् देवाः तव भार्यां शमेन न प्रत्यर्पयन्ति, तदा समये तव कर्तव्यं। यदि धर्मेन, विनयेन, सौम्येन सीता न लभ्यते, तदा इन्द्रवज्रसमानैः सुवर्णशीर्षकबाणैः तान् विनाशय।" ततः रामायणस्य आरण्यकाण्डे षष्टिपञ्चसर्गः श्राव्यः। तस्मिन्नेव समये रामः, सीतावियोगदुःखेन क्लिष्टः, त्यक्तः इव विलपन्, महाभ्रमणेन आच्छन्नः, अत्यन्तं शोकसंतप्तः अभवत्। ततः सौमित्रिः लक्ष्मणः, किञ्चित्कालं प्रतीक्ष्य, रामस्य पदौ मर्दयन्, तं जागरयामास। "महातपसा महाकर्मणा राजा दशरथः त्वां प्राप्तवान्, यथा अमृतं सुरैः लभ्यते। तव गुणैः बद्धः भूमिपतिर्दिव्यत्वं प्राप्तवान्, यथा भरतस्य श्रुतम्। यदि त्वं काकुत्स्थः एतत् दुःखं न सह्यसि, तर्हि सामान्यः दुर्बलः जनः कथं सह्येत? धैर्यं धारय, नरश्रेष्ठ; को जीविषु दुःखेन न स्पृश्यते? अग्निरिव दुःखानि क्षणं स्पृशन्ति, ततः गच्छन्ति। यदि दुःखेन संतप्तः लोकान् तेजसा दग्धुं इच्छसि, नरशार्दूल, तर्हि पीडितजनः कुत्र शरणं प्राप्नुयात्? एष लोकस्य स्वभावः; ययातिः नहुषपुत्रः इन्द्रस्य लोकं प्राप्तवान्, तथापि दुःखं तं अपि अभ्यगच्छत्। महर्षिः वसिष्ठः, अस्माकं पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिवसे शतं पुत्रान् उत्पादितवान्, तान् अपि सर्वान् हृतवान्। भूमिः, जगतो माता, सर्वप्राणिभिः पूजिता, हे कोसलनाथ, कम्पमानापि दृश्यते। धर्मधारिणौ, जगतः नेत्रे, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्—सूर्यचन्द्रमसौ—ग्रहणं प्राप्तवन्तौ। देवाः अपि, नरश्रेष्ठ, भाग्यं न लभन्ति; सर्वे देहिनः विधिसंयुताः। देवेषु अपि, इन्द्रादिषु, शुभाशुभं भाग्यं श्रूयते; अतः त्वं शोकं न कुर्याः। यदि वैदेही मृतापि, यदि नष्टापि, राघव, त्वं न शोकं कुर्याः, न साधारणजनवद्। ये पुरुषाः सर्वं पश्यन्ति, ते महाक्लेशेषु अपि नित्यं न शोकं कुर्वन्ति, तेषां दृष्टिः अविचलिता। अतः, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; ये बुद्धिमन्तः तर्केण शुभाशुभं विविन्ति। कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलानि अनिश्चितानि; तेषां इच्छितं फलम् प्रयत्नं विना न जायते। त्वं पूर्वं मम इदं उक्तवान्; को त्वां उपदिशेत्, बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवैः अपि दुर्ग्रह्या; किन्तु दुःखेन ज्ञानं आवृतं, तस्माद् अहं तं जागरयामि। तव दिव्यं मानवं च वीर्यं दृष्ट्वा, तव स्वबलं च, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुनाशाय प्रयत्नं कुरु।" एवं लक्ष्मणः रामं सान्त्वयन्, तं दुःखात् उत्थापयामास, तस्य बुद्धिं धैर्यं च पुनः प्रवर्तयन्।