तदा श्रीरामः, शत्रुनगरविजयी, क्रोधेन दग्धमान इव प्रलयाग्निरिव, धनुषि बाणं संधाय लक्ष्मणं प्रति वाक्यमिदं उवाच—“यथा सर्वेषां प्राणिनां वृद्धिर्मरणं कालः नियतिश्च न निवर्तन्ते, तथा अहम् अपि क्रोधसंयुक्तः निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य निर्दोषा मैथिली यथापूर्वं न प्रत्यर्प्यते, तदा अहं सुरगन्धर्वमानुषपन्नगलोकं सपरिवरं पर्वतैः सह व्यथयिष्यामि।” एवं क्रोधाग्निना दग्धमानः रामः, सीताहरणशोकातुरः, सम्पूर्णभूतसंहारक्षमः प्रलयाग्निरिव बभूव। स धनुष्कोटिं संधाय, बारम्बार दीर्घनिःश्वासं विसृज्य, समग्रं लोकं दग्धुम् इच्छन, शर्व इव प्रलये बभूव। तं तथा नितरां कुपितं रामं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः कृताञ्जलिः, शोकविपाकेन शुष्कवदनः, वाक्यमिदं उवाच—“भवान् यः पूर्वं सौम्यः, आत्मसंयतश्च, सर्वभूतहिते रतः, स क्रोधवशं न गन्तव्यः; स्वभावं न परित्यजेत्। चन्द्रे शोभा, सूर्ये प्रभा, वातौ गमनं, क्षितौ क्षमा, तथा परमकीर्तिः त्वयि नित्यं प्रतिष्ठिता। एकस्य अपराधेन लोकविनाशं न कर्तुमर्हसि; न च जानामि कस्य रथ एष भग्नः। कः, कस्य, किमर्थं वा, अयं रथः युक्तियुक्तः, पादचक्रैः आहतः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः? अत्र, राजन्, भीषणः संग्रामः जातः, परं द्वयोः मध्ये एव, न तु द्वाभ्याम्। न चात्र महती सेनायाः संचरणचिह्नानि दृश्यन्ते; अतः एकस्य कृत्यं निमित्तीकृत्य लोकविनाशं न कर्तुमर्हसि। सौम्याः शान्ताश्च राजानः यथायोग्यं दण्डं ददाति; त्वं सर्वभूतानां शरणं परमं च। कः ते भार्याहरणं अनुमन्येत? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, दानवाश्च—कोऽपि त्वां हिंसितुं न शक्नोति, यथा दीक्षितं धर्मात्मानं न कोऽपि हिंसति; अतः सीताहरणकर्तारं विचिन्तय। त्वया, अप्रतिमबलिनां धनुर्धराणां च ऋषीणां साहाय्येन, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेषयिष्यामः। विविधानि भीषणानि गुहाः, पद्मिन्यः, देवगन्धर्वलोकांश्च सम्यक् अन्वेषयिष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्तारं न पश्यामः, यदि स्वस्त्ययनैः ते देवाधिपाः न दद्युस्तव भार्यां, तदा यथाकालं कार्यं करिष्यसि। यदि धर्मोपदेशसौम्यैः न लभ्यते सीता, तदा स्वर्णपुङ्खैः बाणैः इन्द्रवज्रसदृशैः तान् विनाशय।” एवमुक्त्वा, तस्य रामस्य शोकातुरचित्तस्य, मोहवशात् विवेकारहितस्य, मनः सम्पूर्णं व्याकुलमभवत्। ततः किञ्चित्कालानन्तरं सौमित्रिः लक्ष्मणः, रामस्य चरणौ स्पृशन्, तमुत्थापयामास। स उवाच—“महत्या तपसा, महद्भिः कर्मभिः च, राजा दशरथः त्वां लब्धवान्, यथा अमृतं सुराः। गुणैः बद्धः राजा—पृथिव्याः अधिपः—वियोगे तव दिवं गतवान्, यथा भरतस्य अपि श्रुतम्। यदि त्वं, काकुत्स्थ, एषं दुःखं न सहसे, तर्हि सामान्यः अल्पबलश्च कः सहिष्येत? धैर्यं धारय, नरश्रेष्ठ; कः जीविषुषां दुःखस्पर्शात् विमुक्तः? अग्निवत् दुःखानि क्षणं स्पृशन्ति, ततः याति। यदि दुःखवशात् तेजसा लोकान् दहेः, नरशार्दूल, तर्हि क्लिष्टाः जनाः क्व विश्रान्तिम् आप्नुयुः? एष एव लोकधर्मः—नहुषपुत्रः ययातिः इन्द्रसदृशं स्थानं प्राप्यापि, तस्यापि दुःखं प्राप्तम्। वसिष्ठः अपि, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिने शतपुत्रान् जनयित्वा, सर्वान् नष्टवान्। एषा भूमिः अपि, जगन्माता, सर्वैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मधारकौ, लोचनौ जगतः, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्—सूर्यचन्द्रमसौ—अपि ग्रहेण पीडितौ। महान्तो देवाश्च, नरश्रेष्ठ, दैवात् न मोच्यन्ते; सर्वे देहिनः विधिवशात् वर्तन्ते। देवेभ्यः अपि, इन्द्रादिभ्यः, शुभाशुभफलानि श्रूयन्ते; अतः त्वं न शोचितुमर्हसि। यदि अपि वैदेही मृतवती, नष्टवा, अथवा, त्वं, राघव, न शोचितुमर्हसि यथा सामान्यः जनः। ये पुरुषाः सर्वं पश्यन्ति, ते सततं न शोचन्ति, राम, महतीषु आपत्सु अपि, यतः तेषां दृष्टिः न चलति। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या सत्यम् अवलोकय; ये बुद्धिमन्तः, ते युक्त्या शुभाशुभं विचिन्वन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलम् अपि अनिश्चितम्, तेषां अभिलषितं फलम् अल्पेन प्रयत्नेन न सिध्यति। पूर्वं त्वया मयि एषा वाणी उक्ता; त्वां कः शिक्षयेत्—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवानामपि दुर्बोधा; परं शोकाभिभूतं ज्ञानं तव अहम् उद्धृत्य जागरयामि।