तदा रामः लक्ष्मणात् धनुः समादाय, तं दृढं सम्यक् संविधाय, दीप्तं घोरं बाणमधत्त, यः सर्प इव विषसंपन्नः आसीत्। स महातेजाः रामः, रिपुनगरविजयी, क्रोधेन युगान्ताग्निवत् सन्नद्धः, धनुषि तं बाणं संनिवेश्य, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच—“यथा जरामृत्युकालदैवानी सर्वेषां प्राणिनां न प्रतिहन्यन्ते, तथा अहम् अपि क्रोधसंयुक्तः अवध्य एव। यदि अद्य निर्दोषा मैथिली सीता यथावत् न प्रतिनीयते, तर्हि अहं देवान् गन्धर्वान् मनुष्याञ् च नागांश्च, पर्वतसहितान्, लोकान् व्यथयिष्यामि।” श्रूयताम् इदानीं पवित्रे वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, पञ्चषष्टितमे सर्गे, रामः सीताहरणशोकसंपीडितः, युगान्ताग्निवत् सर्वभूतविनाशाय समुत्थितः, धनुषा सज्येन दृढं पश्यन्, पुनः पुनः उष्णश्वासं विसृजन्, समग्रं लोकं दग्धुम् इच्छन्, यथा शर्वा युगान्ते कृत्स्नं जगत् दहति, तथा संकल्पं चकार। लक्ष्मणः तं रामं अदृष्टपूर्वकोपसंरक्तं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, शुष्कमुखः, भीतया गिरा इदम् उवाच— “पूर्वं सौम्यः स्वधर्मनिष्ठश्च, सर्वभूतहिते रतः त्वं, क्रोधवशं न गन्तव्यं, स्वभावं न परित्यज। शशिनि शोभा, सूर्ये तेजः, वायौ गतिर्बभूव, प्रिथिव्याम् क्षमा, तथा परमा कीर्तिः त्वयि नित्यं प्रतिष्ठिता। एकस्य अपराधेन लोकविनाशः न युक्तः; न च अहं जानामि कस्य युद्धरथः अयं भग्नः। केन, कस्य, किमर्थं चायं रथः, युक्तयन्त्रसमन्वितः, अश्वचक्राभिहतः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः? अयं स्थलः, राजन्, भीषणस्य युद्धस्य क्षेत्रम्, परस्परयोः एव युद्धमासीद्, न तु द्वयोः, वदन्वरे। न चात्र महाबलस्य सैन्यस्य गमनचिह्नानि दृश्यन्ते; एकस्य कृत्येन लोकविनाशः न युक्तः। सौम्याः शान्ताश्च राजानः यथायोग्यं दण्डं प्रयुञ्जते; त्वं सर्वभूतानां शरणं परमं च लक्ष्यं। का त्वां प्रिया हरिष्यति, राघव? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः अपि—न कोऽपि त्वां हिंसितुं समर्थः, यथा दीक्षितं धर्मात्मानं न हिंसन्ति। राजन्, त्वं सीताहरणकर्तारं विचिन्त्य विचिनु। त्वया, अनुत्तमेन धनुष्मता, मुनिप्रवरैः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेष्यामः। विविधानि घोरगुहाः, बहुपद्मसरांसि, देवगन्धर्वविषयांश्च, सम्यक् अन्वेष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्ता न लभ्यते, तावत् यदि सुराः शमेन तव भार्यां न दद्युस्तदा, कोसलाधिप, यथाकालं त्वया कर्तव्यम्। यदि, राजन्, त्वं सीतां धर्मेण, साम्ना, विनयेन च न लभ्यसे, तर्हि इन्द्रवज्रनिपातानिव, सुवर्णशिरोबाणैः तान् विनाशय।” श्रूयताम् अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः। तत्र रामः, दुःखेन विद्धः, विवेकं नष्टः, परित्यक्तवत्स इव विलपन्, मोहवशात् अवस्थितः। ततः सौमित्रिः लक्ष्मणः, क्षणं प्रतीक्ष्य, तस्य पादौ स्पृशन्, रामं बोधयामास। “महत तपः, महतः कर्मणश्च, दशरथराजा त्वाम् अलभत, यथा देवाः सुधाम् लभन्ते। गुणैः बद्धः स राजा, पृथिवीपतिः, त्वत्तो वियोगेन दिवं गतवान्, यथा भरतस्य अपि श्रुतम्। यदि त्वं, काकुत्स्थ, एतदद्भुतं दुःखं न सहसे, तर्हि कोऽन्यः सामान्यः, अल्पबलः, तदधिकारं सहेत? धैर्यं धारय, नरश्रेष्ठ; कः प्राणी दुःखेन न स्पृश्यते? अग्निरिव दुःखानि क्षणं स्पृशन्ति, ततः गच्छन्ति। यदि त्वं, दुःखेन आक्रान्तः, तेजसा लोकान् दग्धुम् इच्छेः, नरसिंह, तर्हि क्लिश्यमानाः जनाः कुत्र शरणं प्राप्नुयुः? एवं लोकरचना; ययातिः नहुषात्मजः इन्द्रसमानं स्थानं प्राप्य अपि, दुःखं प्राप। वसिष्ठः अपि, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिवसे शतम् अपत्यं सुतान् अलभत्, ते अपि सर्वे नष्टाः। एषा भूमिः अपि, जगतः जननी, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मधारकौ, लोकचक्षुषी, येषु विश्वं प्रतिष्ठितम्—सूर्यचन्द्रमसौ—महाबलौ अपि, ग्रहणेन पीडितौ। देवानामपि, पुरुषश्रेष्ठ, महात्मनां, भाग्याभाग्ययोः श्रुतिः अस्ति; सर्वे देहिनः दैववशगाः। इन्द्रादीनां देवतानामपि, शुभाशुभयोः वृत्तान्ताः श्रूयन्ते, नरसिंह; त्वं शोकं मा कुरु। यदि वैदेही मृतापि स्यात्, नष्टापि वा, राघव, त्वं, वीर, सामान्यवत् शोकं मा कुरु। ये पुरुषाः सर्वं पश्यन्ति, ते महतीषु आपत्सु अपि, नित्यं न शोचन्ति, राम, तेषां दृष्टिः न विचलति। अतः, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; ये विवेकिनः, तेषां गुणदोषज्ञानं हेतुभिः जायते। येषां कर्मणां पुण्यपापयोः अदृष्टं फलम्, तेषां काम्यफलम् अपि, यत्नं विना न जायते। हे वीर, पूर्वं त्वया एवेदं मयि उक्तम्; त्वां को बोधयेत्, बृहस्पतिरपि न।” एवं स्नेहपूर्णया वाचा लक्ष्मणः रामं सान्त्वयामास, रामः च तस्य वाक्यं श्रुत्वा शनैः प्रबुद्धः।