रामः तदा मैथिल्याः कृते राक्षसान् निशाचरांश्च विनाशयितुमुद्यतः। स कोपसंयुक्तैः बाणैः स्वबलं दर्शयिष्यतीति देवाः स्वयमेव द्रक्ष्यन्ति। अद्य देवाः मम कोपप्रयुक्तान् दीर्घगतान् बाणान् पश्यन्तु, येषां वेगेन न देवाः न दानवाः न पिशाचाः नापि राक्षसाः शेषाः भविष्यन्ति। यदि मम रोषात् त्रिलोके विनष्टे, तदा सुरासुरयक्षराक्षसाधिपतयः अपि बहुधा पतिष्यन्ति, बाणवर्षैः भग्नाः। अद्य एतेषां लोकानां मम शरैः अधर्मस्थानि करिष्यामि। यदि देवाः मम जानकीं न प्रतिदास्यन्ति, सा चोरिता वा मृतवा यदि न मम वैदेही प्रतिपाद्यते, तर्हि अहम् अखिलं जगत्, चराचरं त्रैलोक्यं, बाणैः संतापयिष्यामि यावत् तां न पश्यामि। एवं उक्त्वा, रामस्य नेत्रे कोपात् रक्ताभ्यां बभूवतुः, अधरौ च कम्पमाने, स च वल्कलाजिनं सम्यग् बध्नन्, जटाः च सम्यक् बद्धवान्। तस्मिन्नवेक्ष्ये, क्रुद्धस्य रामस्य देहम्, त्रिपुरविनाशकस्य रुद्रस्येव तेजसा बभासे। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृह्य, तं सम्यग् संधाय, दीप्तं भयानकं बाणं सर्पविषसमं जग्राह। श्रीरामः, रिपुपुरविजयी, बाणं धनुषि संधाय, प्रलयाग्निवत् कोपसंयुक्तः इदं वचनम् उवाच— ‘‘यथा जरामरणकालविपाकाः सर्वेषां प्राणिनां प्रतिहर्तुं न शक्यन्ते, तथैव अहम् अपि कोपयुक्तः निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य मैथिली सीता यथापूर्वं निर्दोषा न प्रतिदीयते, तर्हि अहम् देवगन्धर्वमानुषपन्नगलोकं गिरिभिः सह व्यथयिष्यामि।’’ एतेन प्रकारेण, रामस्य मनसि सीताहरणदुःखेन संतप्तस्य, प्रलयाग्निवत् सर्वभूतविनाशकतेजसा दह्यमानः आसीत्। स धनुः संधाय, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं श्वसन्, समग्रं जगद् दग्धुम् इच्छन्, शिव इव प्रलयकाले। लक्ष्मणः तु रामं अतिवेगेन क्रुद्धं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, शुष्कवदनः, भयभीतः वाक्यम् अब्रवीत्— ‘‘पूर्वं सौम्यः, स्वधर्मनिष्ठः, सर्वभूतहिते रतः, त्वं कोपवशं न गच्छेत्। सौम्यत्वं चन्द्रे, तेजः सूर्ये, गतिर्वायौ, क्षमा पृथिव्यां, तथा यशः त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितम्। एकस्य दोषात् लोकविनाशः न उचितः; न च अहं जानामि कस्य रथः अयं भग्नः। केन, कस्य कृते, कस्य हेतोः अयं रथः, युक्तियुक्तः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः, इति न ज्ञायते। अयं स्थलं, राजन्, घोरयुद्धस्य समाप्तिस्थानम्, परन्तु संग्रामः केवलं एका एका च जातः, द्वाभ्याम् न। न चात्र महती सेनायाः गमनचिह्नानि दृश्यन्ते; अतः एकस्य कर्मणः कृते लोकविनाशः न कर्तव्यः। सौम्याः शान्ताश्च राजानः न्यायेन दण्डं ददाति; त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमं गतिश्च। हे राघव, कः तव भार्याहरणं अनुमन्येत? नदीनां, समुद्राणां, पर्वतानां, देवगन्धर्वराक्षसानां कश्चित् त्वां बाधितुं समर्थः? यथा दीक्षितं धर्मात्मानं न कश्चित् बाधते, तथा त्वं न बाध्यसे; त्वं सीताहरणकर्तारं अन्वेष्टुम् अर्हसि। त्वया, अप्रतिमबलधनुष्मता, मुनिप्रवरैः सह, वयं समुद्रं, गिरिं, काननानि च अन्वेष्यामः। विविधानि घोरगुहानि, बहुपद्मानि सरांसि, देवगन्धर्वलोकांश्च विचिन्वेम। यावत् तव भार्याहरणकर्ता न लभ्यते, यदि देवाः सौम्येन तव भार्यां न प्रतिदास्यन्ति, तदा त्वं यथाकालं कर्तुम् अर्हसि। यदि, राजन्, त्वं धर्मोपदेशविनयैः सीतां न प्राप्स्यसि, तदा सुवर्णशरैः, इन्द्रवज्रसमानैः, तान् विनाशय।’’ एवं सान्त्वितः, रामः दुःखेन क्लिश्यमानः, मोहवशाद् शोकाकुलः, मनः संज्ञां न प्राप। तदा सौमित्रिः, किञ्चित् कालं प्रतीक्ष्य, रामस्य पादौ मर्दयन्, तम् उत्तिष्ठापयत्। ‘‘महाराजो दशरथः, तपसा कर्मभिश्च, त्वां प्राप्तवान्, यथा देवाः सुधाम्। गुणैः बद्धः स राजा, पृथिव्याः ईश्वरः, त्वत्तो वियुक्तः दिवं गतः, यथा भरतस्य अपि श्रुतम्। यदि त्वं काकुत्स्थ दुःखं न सहसे, तर्हि अन्यः कोऽपि साधारणः दुर्बलः किम् सहेत? धैर्यं गृहाण, नरश्रेष्ठ; कः जीविषु दुःखेन न स्पृश्यते? अग्निवत् दुःखानि किञ्चित् स्पृशन्ति, शीघ्रं गच्छन्ति च। यदि त्वं, दुःखेन संतप्तः, तेजसा लोकान् दहेः, नरशार्दूल, तर्हि क्लिष्टाः जनाः कुत्र गच्छेयुः? एष एव लोकधर्मः— ययातिः नहुषात्मजः इन्द्रस्य समं स्थानं प्राप्तवान्, तथापि तस्मै दुःखम् आगतम्। महर्षिः वसिष्ठः, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिने शतपुत्रान् उत्पाद्य, तान् सर्वानपि नष्टवान्। एषा अपि भूमिः, जगन्माता, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमानापि दृश्यते।’’ एवं रामः लक्ष्मणस्य वचनेन सान्त्वितः, स्वधैर्यं समालम्ब्य, दुःखं निगृह्य, सीतायाः अन्वेषणाय उद्यतः।