नन्दिग्रामे रामः, शुद्धः, भ्रातृभिः सह, जटां त्यक्त्वा, सीताम् पुनः प्राप्य, राज्यं पुनरधिगच्छत्। तत्र जनाः हृष्टाः प्रमुदिताः संतुष्टाः समृद्धाः धर्मिष्ठाः रोगरहिताः, व्याधिभयशून्याः, दुर्भिक्षभयवर्जिताः च आसन्। कश्चन पुत्रमृत्युम् न पश्यति, स्त्रियः सर्वदा पतिसंनिष्ठाः, विधवा न भवन्ति। अग्निभयम् नास्ति, जलमध्ये जीवाः न निमज्जन्ति, वातभयम् वा ज्वरभयम् नास्ति। क्षुधाभयम् चोरभयम् च नास्ति; नगराणि राज्यानि च धनधान्यसमृद्धानि। सर्वे सदा सत्यमय युगवत् हृष्टाः; रामः शतशः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, बहु सुवर्णं दत्वा, दशकोटि गोः विद्वद्भ्यः विधिवत् दत्वा, ब्राह्मणेभ्यः अपरिमितं धनं दत्वा, महत् यशः प्राप्तवान्। राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णान् स्वधर्मे स्थापयिष्यति। दशसहस्रं दशशतानि वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषा पुण्या पावनी रामकथा वेदसम्मिता, यः पठति स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। यः रामायणकथां जीवनदायिनीं पठति, स मृत्युः पश्चात् पुत्रैः पौत्रैः मित्रैः सह स्वर्गे पूज्यते। पठनेन ब्राह्मणः वाक्पटुत्वं, क्षत्रियः भूमिपालत्वं, वैश्यः व्यापारसिद्धिं, शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रोतव्यः। नारदस्य तानि वचनानि श्रुत्वा धर्मात्मा वाल्मीकिः, शिष्यैः सह, महर्षिं सम्यक् पूजयामास। तस्मिन् क्षणे, यदा स महर्षिः दिव्यलोकं गतः, वाल्मीकिः जाह्नव्याः समीपे तमसातीरं जगाम। तत्र तमसातीरं प्राप्त्वा, वाल्मीकिः तं शिष्यं समीपस्थं दृष्ट्वा वदति—“पश्य, भरद्वाज, एषः तीरः मलरहितः, रम्यः, शुद्धजलः, सधर्मजनानां मनःप्रसन्नः।” “कुम्भं स्थापय, प्रिय, च मे वल्कलं देहि; अस्मिन उत्तमस्नाने तमसायाः स्नातुं इच्छामि।” एवं महात्मना वाल्मीकिना उक्तः भरद्वाजः विनीतः वल्कलं गुरवे ददौ। वाल्मीकिः वल्कलं शिष्यहस्तात् गृहित्वा, आत्मसंयमी, सर्वदिशं तं विशालवनं निरीक्षन् विचरति। तत्र समीपे, किञ्चित् द्वयम् क्रौञ्चयुगलं, अविच्छिन्नं, मधुरस्वरं, रम्यं च, पश्यति। ततो दुष्टचेताः व्याधः तस्य युगलस्य एकं पतिक्रौञ्चं वाल्मीकिं पश्यन्तं हत्वा, द्वेषस्थानं चकार। तस्य पतिं रक्तवर्णं भूमौ पतितं विलपन्तं दृष्ट्वा, स्त्री क्रौञ्चः दुःखसङ्कृष्टया गिरया विललाप। सवर्णसख्यं तं द्विजं पक्षिणं, ताम्रशीर्षं, मदोत्कटं, शोभितपक्षं, वियुक्तं विलपन्तं वाल्मीकिः पश्यति। एवं व्याधेन पक्षिणं हतम् दृष्ट्वा, धर्मात्मनः ऋषेः हृदये दया उत्पन्ना। ततो दयया प्रेरितः वाल्मीकिः चिन्तयति—“एषा अधर्मः,” विलपन्तीं क्रौञ्चीं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच—“व्याध, यः कामात् क्रौञ्चयुगलं हत्वा, तव कीर्तिः शाश्वती न भवतु।” एवं उक्त्वा, वाल्मीकिः हृदये विचारयन्, पक्षिण्याः शोकात् उक्तं वचनं किं इदं इति चिन्तयामास। तदनन्तरं, बुद्धिमान् ऋषिः मनः संयम्य शिष्यं प्रति इदं वदति—“छन्दोबद्धम्, अक्षरसमयुक्तम्, गीतिसंयुक्तम्, एषा श्लोकः मम शोकात् उत्पन्ना, एवं भवतु नान्यथा।” एवं वाल्मीकिना उत्तमं वचनं उक्तम्, शिष्यः हर्षेण तद् स्वीकृत्य, गुरुः प्रसन्नः अभवत्। तदनन्तरं, तस्मिन पुण्यस्थले विधिवत् स्नानं कृत्वा, वाल्मीकिः तद्वृत्तान्तं मनसि धृत्वा आश्रमं प्रत्यगच्छत्। ततः भरद्वाजः, विनीतः, विद्वान् शिष्यः, पूर्णं कुम्भं गृहित्वा, गुरोः अनुगच्छन्। आश्रमं प्रविश्य, वाल्मीकिः धर्मविद्, शिष्येण सह, अन्यविधं संवादं कृत्वा, ध्यानं समारब्धवान्। ततः ब्रह्मा, लोककर्ता, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, दीप्तिमान्, तं श्रेष्ठं ऋषिं द्रष्टुं आगतः। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा, त्वरया उत्थाय, वाक्संयमं कृत्वा, अञ्जलिं बद्ध्वा, आश्चर्यपूर्णः स्थितः। तं देवम् पाद्यं अर्घ्यं आसनं च दत्वा, सम्यक् नमस्कृत्य, कुशलं पप्रच्छ। ततः भगवतः, उत्तमासने उपविष्टः, वाल्मीकये अपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणः अनुमतिं प्राप्त्वा, वाल्मीकिः अपि उपविष्टः; तस्मिन् स्थिते, सर्वभूताधिपः ब्रह्मा साक्षात् उपस्थितः। तद्वृत्तान्ते मनः निवेश्य, वाल्मीकिः ध्यानं समारब्धवान्, तद् दुष्टचित्तस्य क्रूरकर्म पश्यन्।