रामः लक्ष्मणं प्रति क्रुद्धः सान्तापं च विवृद्धं दर्शयन् इदं उवाच—“पश्याद्य लक्ष्मण, इदं जगत् अस्त्रैः दुःसहैः विदारितं, सर्वं संकुलं च व्याकुलं च जातम्। मैथिल्याः कृते, राक्षसान् निषाचरांश्च नाशयिष्यामि; मम कोपप्रवणास्त्रबलं सुराः अपि द्रक्ष्यन्ति। अद्य देवाः मम क्रुद्धानां दीर्घगतानां च शराणां वेगं पश्यन्तु; न सुराः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, मम प्रकोपसमुत्थितेषु शरेषु स्थितुं शक्ष्यन्ति। यदा मम कोपात् त्रयो लोकाः विनश्यन्ति, तदा सुराणां, दानवानां, यक्षाणां, राक्षसानां च लोकाः नानाप्रकारेण पतिष्यन्ति, शरवृष्टिभिः भग्नाः। अद्य एते लोकाः मम बाणैः विधर्माः भविष्यन्ति। यदि देवाः सीतां न प्रतिपादयन्ति—सा हृतापि वा मृतापि वा—यदि वैदेहीं न ददाति, तर्हि अहं सर्वं जगत्, चराचरं त्रैलोक्यं च, नाशयिष्यामि, शरैः तं यावत् न पश्यामि तावत् पीडयिष्यामि। एवं उक्त्वा रामः कोपात् अञ्जनाभ्राभं नेत्रं बभूव, अधरौ कम्पमानौ, वल्कलाजिनं बद्ध्वा, जटाः संयम्य, स्थितः। तस्मिन् दशायाम्, क्रुद्धस्य रामस्य देहम्, त्रिपुरविनाशे रुद्रस्य यथा, तेजसा बभौ। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृहित्वा, तं दृढमाकृष्य, ज्वलन्तं भयंकरं शरं सर्पमिव गृह्णाति। स महात्मा रामः, रिपुनगरजित्, शरं धनुषि स्थापयन्, युगान्ताग्निरिव क्रुद्धः, इदं वचनं उवाच—“यथा जरामरणकालविपाकाः सर्वेषां प्राणिनां प्रतिहर्तुं न शक्याः, तथा अहम् अपि कोपसंयुक्तः अवारण्यः अस्मि, लक्ष्मण। यदि अद्य सीता, निर्दोषा मैथिली, यथापूर्वं न प्रतिपाद्यते, तर्हि सुरगन्धर्वमानुषपन्नगलोकं, पर्वतैः सहितं, अहं व्यथयिष्यामि।” इत्येवं श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डे चतु:षष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। तस्मिन्नेव काले, सीताहरणदुःखपीडितः रामः, युगान्ताग्निरिव सर्वभूतविनाशकः, संतप्तः बभूव। तं धनुर्धरं पुनः पुनः दीर्घश्वासं मुच्छन्तं, सर्वं जगद् दग्धुमिच्छन्तं, रुद्रस्य युगान्ते यथैव, लक्ष्मणः दृष्ट्वा, पूर्वं न दृष्टमिव क्रुद्धं, कृताञ्जलिः, शुष्कवदनः, भयभीतः, इदं वचनं उवाच—“पूर्वं सौम्यः स्वधर्मनिष्ठः सर्वभूतहिते रतः त्वं, कोपवशं न गच्छेत्, स्वभावं न परित्यजेत्। शोभा चन्द्रे, तेजः सूर्ये, गतिर्वायौ, क्षमा भूमौ, तथा परमकीर्तिः त्वयि सदा प्रतिष्ठिता। एकस्य दोषात् लोकान् न नाशयेत्; अद्यापि न जानामि, कस्य रथः अयं भग्नः। केन, कस्य, किमर्थं च, अयं रथः, युक्त्यङ्गसहितः, अश्वचक्रपातदग्धः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः? अयं प्रदेशः, राजन्, घोरयुद्धस्थानं, किन्तु एका द्वाभ्यामेव युद्धं जातम्, न द्वाभ्यः। न चात्र महाबलस्य सैन्यस्य गमनचिह्नं पश्यामि; एकस्य कृत्येन लोकान् न नाशयेत्। सौम्याः शान्ताः च राजा: यथायोग्यं दण्डं ददाति; त्वं सर्वभूतानां शरणं परमं च। हे राघव, तव भार्याहानिं कः अनुमन्येत? नदीनां, समुद्राणां, पर्वतानां, सुरगन्धर्वदानवानां च, कश्चिद् अहिंसकः त्वां हिंसितुं न शक्नोति; यथा दीक्षितं न हिंसन्ति साधवः। अतः, नृप, त्वं सीताहरणकर्तारं अन्वेषय। त्वया, अप्रतिमबलेन, धनुर्धरेण, मुनिप्रवरैः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेषयामः। नानाविविधगुहाः, पद्मिन्यः, सुरगन्धर्वलोकांश्च सम्यक् अन्वेषयिष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्तारं न विन्दामः, तावत् यदि सुराः सीतां शमेन न ददाति, तदा त्वं योग्ये काले कर्तव्यं कुरु। यदि धर्मोपदेशेन, विनयेन, नम्रतया च, त्वं न सीतां प्राप्नोषि, तदा स्वर्णपुङ्खैः शरैः तान् इन्द्रवज्रनिभैः नाशय। इत्येवं श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। स दुःखेन पीडितः, तया परित्यक्त इव विलपन्, महन्मोहेन आकुलचित्तः बभूव। तदा सौमित्रिः लक्ष्मणः, किञ्चित्कालानन्तरं, रामस्य पादौ स्पृशन्, तम् उत्तिष्ठापयामास। “महातपसा महात्मना च, दशरथेन त्वं प्राप्तः, यथा अमृतं सुरैः। गुणैः बद्धः स राजा—भूमिपतिः—त्वत्तः वियुक्तः दिवं गतः, यथा भरतस्य अपि श्रुतम्। यदि त्वं काकुत्स्थ दुःखं न सहसे, तर्हि अन्यः कः, सामान्यः अल्पबलः च, तद्विधं दुःखं सहेत? धैर्यं धारय, नरश्रेष्ठ; केन जीवितेन दुःखं न स्पृशति? यथा वह्निः, एकक्षणं स्पृशित्वा गच्छति। यदि दुःखेन पीडितः त्वं तेजसा लोकान् दग्धुमिच्छसि, नरसिंह, तर्हि क्लिष्टाः जनाः कुत्र शरणं प्राप्नुयुः? एष एव लोकरिति:—नहुषपुत्रः ययातिः इन्द्रपदं प्राप्तः, तथापि तं दुःखं प्राप्तम्। वसिष्ठमहर्षिः, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिवसे शतपुत्रान् जनयामास, ते सर्वे एव नष्टाः। एवं लक्ष्मणः रामं सांत्वयन्, धर्ममार्गे स्थापयन्, दुःखितं भ्रातरं धैर्ये स्थापयामास।