तस्मिन्नेव क्षणे रामः सौमित्रिं संबोध्य उवाच – “अद्यैव मम वीर्यं सर्वे द्रक्ष्यन्ति; न कश्चन जीवो दिवं गच्छिष्यति, लक्ष्मण। अद्य त्वं पश्य विश्वं विक्षिप्तं विकृतं च, रामेण सायकैः विदारितं येषां प्रतिकारं न शक्यं जीवैः। मैथिलीमर्थं अहं राक्षसान् निशाचरांश्च विनाशयिष्यामि; देवाः अपि मम कोपसायकानां वीर्यं पश्यन्ति। अद्य देवाः मम सायका, क्रोधोत्पन्नाः दीर्घगन्तः, पश्यन्ति; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न तिष्ठन्ति। यदा मम कोपात् त्रैलोक्यं विनश्यति, तदा देवदानवयक्षराक्षसलोकाः बहुधा पतन्ति, बाणवर्षैः विदारिताः। अद्य अहं एतान् लोकान् धर्महीनान् करिष्यामि सायकैः। यदि देवाः मैथिलीं मम न प्रतिपादयन्ति, हृतां वा मृतां वा, यदि मम प्रियम् वैदेहीं न ददति, तदा अहं त्रैलोक्यं चराचरं सर्वं नाशयिष्यामि, सायकैः ताडयिष्यामि यावत् तां पश्यामि।” एवं उक्त्वा रामः क्रोधात् नेत्रे रक्ते, ओष्ठौ कम्पमानौ, वल्कलचीरं च कृत्वा, जटां बद्ध्वा, स्थितः। तस्मिन्नेव दशायां क्रोधेन दीप्तः रामः, बुद्धिमान्, रुद्रस्य त्रिपुरवधसमये यथा, शोभते। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृह्य, तं सम्यक् संधाय, दीप्तं विषधरं सायकं गृह्य। श्रीरामः, शत्रुनगरविजयी, सायकं धनुषि स्थापयित्वा, युगान्ताग्निवत् क्रुद्धः, इदं वचनम् उवाच – “यथा वृद्धिः, मृत्युः, कालः, विधिः सर्वेषु जीवेषु न प्रतिहताः, तथा क्रोधसंयुक्तः अहं अपि निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य मैथिलीं निर्दोषां न प्रतिपादयन्ति, तदा अहं देवगन्धर्वमानुषनागलोकं पर्वतैः सह उल्टयिष्यामि।” अथ महर्षिवाल्मीकिरामायणे, आरण्यकाण्डे, पञ्चषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले रामः सीताहरणशोकाभिभूतः, युगान्ताग्निवत् दीप्तः, सर्वजीवनाशाय योग्यः। धनुषि सन्नद्धः, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्, सर्वं जगत् दग्धुम् इच्छन्, यथा शिवः युगान्ते। लक्ष्मणः, रामं पूर्वं न दृष्टक्रोधम्, शोकात् शुष्कमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनम् उवाच – “यः पूर्वं शान्तः, आत्मनिग्रहवान्, सर्वजीवहिते रतः, स त्वम् क्रोधेन स्वभावं न त्यजेत्। चन्द्रे शोभा, सूर्ये दीप्तिः, वायौ गतिः, भूमौ क्षमा, तथा तव परमकीर्तिः नित्यं प्रतिष्ठिता। एकस्य अपराधेन त्वं लोकान् न विनाशयेत्; न जानामि कस्य रथः अयं भग्नः। केन, कस्यार्थं, किमर्थं च अयं रथः, युक्तश्च, भग्नः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः? अत्र, राजन्, भीषणा युद्धभूमिः दृश्यते; एकस्यैव अन्येन संघर्षः, न द्वयोः, वदताम् श्रेष्ठ। न अत्र महद् सेनायाः गमनचिह्नं पश्यामि; एकस्य अपराधेन त्वं लोकान् न विनाशयेत्। शान्ताः, क्षमायुक्ताः, धर्मे स्थिताः, दण्डं यथायोग्यं यच्छन्ति; त्वं सर्वजीवानां शरणं, परमं गन्तव्यम्। कः राघवः तव भार्याहानिं अनुमन्येत्? नद्यो, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, राक्षसाः – न कोऽपि तव हानिं कर्तुं शक्नोति। यथा यज्ञदीक्षितस्य पापं न स्पृशति, तथा तव; राजन्, त्वं सीताहरणकर्तारं अन्वेषय। त्वया, अप्रतिमेन, धनुष्मता, ऋषिसहितेन, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि अन्वेषयामः। विविधानि भीषणानि गुहाः, बहु पद्मवनानि, देवगन्धर्वलोकान् च अन्वेषयिष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्तारं न प्राप्नुमः, यदि देवाः शमेन तव भार्यां न ददति, तदा समये त्वं कर्तव्यम्। यदि धर्मेन, विनयेन, सौम्यभावेन तव सीता न लभ्यते, तदा इन्द्रवज्रसदृशैः सुवर्णपर्वणि सायकैः तान् विनाशय।” ततः महर्षिवाल्मीकिरामायणे, आरण्यकाण्डे, षष्ठितमः सर्गः आरभ्यते। तदा रामः, शोकाभिभूतः, परित्यक्तवत्सदृशः, मोहात् सन्तप्तः, मनसा व्याकुलः। ततः सौमित्रिः लक्ष्मणः, किञ्चित् कालात्, रामं पदाभ्यङ्गनं कृत्वा, जागारयत्। “महत् तपसा, महत् कर्मणा, राजा दशरथः त्वां प्राप्तवान्, यथा अमृतं देवाः। तव गुणैः बध्नन् राजा पृथिव्याः स्वामी, तव वियोगे दिव्यं गच्छति, यथा भरतस्य श्रुतम्। यदि त्वं काकुत्स्थः एतत् दुःखं न सह्यसि, तर्हि कोऽन्यः सामान्यः, अल्पबलः, तद् दुःखं सह्येत्? धैर्यं धारय, नरश्रेष्ठ; को जीवेषु दुःखेन न स्पृशति? यथा अग्निः, राजन्, क्षणं स्पृशति, ततः गच्छति। यदि दुःखाभिभूतः त्वं लोकान् तेजसा दह्याः, नरसिंह, तर्हि दुःखिताः जनाः कुत्र शरणं विन्देयुः? एषा एव लोकस्य प्रकृतिः; ययातिः नहुषपुत्रः इन्द्रसदृशं लोकं प्राप्तवान्, तत्रापि दुःखं प्राप्तम्।” एवं सौमित्रिणा हितं वाक्यं श्रुत्वा रामः शनैः शोकात् विमुक्तः, स्वभावं पुनः प्राप्तः।