रामः सीताहरणदुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणं संबोधयन् इदं प्राह—"देवानां अधिपतयः मां दुर्बलमिव मन्यन्ते, यतः अहं सौम्यः, लोकहितनिष्ठः, आत्मनिग्रहशीलः, करुणावान् च। पश्य लक्ष्मण, मम धर्मः दोषमिव अभवत्; अद्य सर्वभूतानां राक्षसाणां च विनाशः भविष्यति। यथा महाग्रसूर्यः उदितः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथा सर्वगुणान् अपाकृत्य मम शक्तिः प्रभास्यति। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मानवाः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य लक्ष्मण, मम आयुधैः शरैः चाकाशं पूर्णं; अद्य त्रिलोकगामिनाम् अपि गमनाय दुर्गं करिष्यामि। ग्रहगणाः निगृहीताः, चन्द्रोऽपि निवारितः, अग्निवायूः अप्रकटितौ, सूर्यस्य तेजः अपि गुप्तम्। पर्वतशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्कानि, वृक्षलतावनानि विनष्टानि, समुद्रः अपि नष्टः। त्रिलोक्यं कालमृत्युसंयोगेन विनाशयिष्यामि; यदि लोकनाथाः सीतां मे निर्दोषां न प्रतिपादयन्ति। एतस्मिन्नेव क्षणे, सौमित्रे, मम वीर्यं साक्षात् द्रक्ष्यन्ति; न केचन जीवाः, लक्ष्मण, स्वर्गं गमिष्यन्ति। अद्य लक्ष्मण, पश्य जगत् व्याकुलं विक्षिप्तं, जीवितैः दुरभिगम्यैः शरैः विदारितम्। मैथिलीहेतोः राक्षसपिशाचान् विनाशयिष्यामि; देवाः अपि मम क्रोधशराणां शक्तिं द्रक्ष्यन्ति। अद्य देवाः मम शरान् क्रोधोत्क्षिप्तान् दूरं गच्छन्तः पश्यन्ति; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः शेषयिष्यन्ति। मम कोपात् त्रिलोक्यं विनष्टं, देवदानवयक्षराक्षसलोकाः बहुधा शरवर्षेण पतिष्यन्ति; अद्य शरैः एतान् लोकान् धर्महीनं करिष्यामि। यदि देवाः सीतां मे न प्रतिपादयन्ति, चाहे सा हृता वा मृतवा, यदि मम प्रिया वैदेही तादृशी न प्रतिपाद्यते, तर्हि अहं विश्वं समस्तं चराचरं त्रिलोक्यं विनाशयिष्यामि, शरैः तं यावत् न पश्यामि, तावत् पीडयिष्यामि। इत्येवमुक्त्वा, रामस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ते, ओष्ठौ कम्पमानौ, चीराजिनं समारोप्य, जटां बध्नन् स्थितः। तस्मिन्नेव दशायां, क्रोधात् रामस्य शरीरं, तिपुरविनाशकस्य रुद्रस्य यथा, शोभायमानम्। रामः लक्ष्मणात् धनुः गृहीत्वा, तं सुसंयम्य, ज्वलन्तं भयानकं शरं सर्पवद् गृहीत्वा, शत्रुनगरविजयी रामः धनुषि शरं स्थापयन्, युगान्ताग्निरिव क्रुद्धः, इदं वचनम् अब्रवीत्—"यथा वृद्धिः, मृत्युः, कालः, विधिः च सर्वेषु भूतिषु निवार्यः न भवति, तथैव क्रोधसंयुक्तः अहं अपि निवार्यः न भविष्यामि। यदि अद्य निर्दोषा मैथिली सीता यथा तद्वत् न प्रतिपाद्यते, तर्हि अहं देवगन्धर्वमनुष्यसर्पलोकं पर्वतैः सह उल्टयिष्यामि।" एवं रामस्य क्रोधमूर्तिः प्रकटिता। ततः वाल्मीकिमुनिना अरण्यकाण्डस्य पंचषष्टितमः सर्गः उद्घोषितः। तस्मिन्नेव काले, रामः सीताहरणदुःखेन संतप्तः, युगान्ताग्निरिव सर्वभूतसंहाराय उद्यतः। सः धनुः संनद्धं कृत्वा, पुनः पुनः उच्छ्वसितः, समस्तं लोकं दग्धुम् इच्छन्, शिवः युगान्ते यथा। लक्ष्मणः, रामं पूर्वं यथा न दृष्टः, तथा क्रुद्धं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, क्षिप्रशोषितमुखः, इदं वचनम् उवाच—"यः पूर्वं सौम्यः आत्मनिग्रहशीलः लोकहितनिष्ठः, सः क्रोधेण स्वभावं न त्यजेत्। शोभा चन्द्रे, तेजः सूर्ये, गतिर्वायौ, क्षमा पृथिव्यां, तथा उत्तमकीर्ति तव नित्यं संस्थिता। एकस्य अपराधेन लोकविनाशं न कुर्यात्; अहं न जानामि कस्य रथः एष भग्नः। कः, कस्यार्थं, कस्य हेतोः, रथः अयुगः, भग्नयोकः, रुधिरबिन्दुभिः सिक्तः? एष प्रदेशः, राजन्, भीषणयुद्धस्थानम्; किन्तु संघर्षः एकस्यापि अन्येन, न द्वयोः, वदतां श्रेष्ठ। नात्र महाबलस्य सेना गतिः दृश्यते; एकस्य कर्मणः कारणेन लोकविनाशं न कुर्यात्। सौम्याः शान्ताः राजानः यथायोग्यं दण्डं यच्छन्ति; त्वं सर्वभूतानां शरणं, परमं लक्ष्यं च। कः, राघव, तव भार्यायाः हानिं अनुमन्येत? नद्यो, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः—कोऽपि तव अहितं कर्तुं समर्थः नास्ति, यथा धर्मिष्ठः अभिषिक्तस्य अहितं कर्तुं न शक्नोति; राजन्, त्वं सीताहरणकर्तारम् अन्वेषय। त्वया, अप्रतिमेन धनुष्मता, ऋषिसर्वश्रेष्ठैः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेषयामः। विविधानि भीषणानि गुहाः, बहुलानि कमलसरोवराणि, देवगन्धर्वलोकान् च अन्वेषयिष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्तारं न प्राप्नुमः, यदि देवाः शान्तिपूर्वकं तव पत्नीं न प्रतिपादयन्ति, तदा कोसलराजन्, यथाकालं कर्तव्यम्। यदि त्वं, राजन्, सीतां धर्मेण, साम्ना, विनयेन च न प्राप्नोषि, तदा इन्द्रवज्रसमाः सुवर्णशरैः तान् विनाशय।" एवं वाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः उद्घोषितः।