रामः लक्ष्मणं प्रति सान्त्वनपूर्वकम् इदं कथयति—“लक्ष्मण, सर्वभूताधिपः स्वयम्, वीरः करुणान्वितः च, अज्ञानात् सर्वैः प्राणिभिः अवमानितः भवति। नूनं देवाधिपाः मां दुर्बलं मन्यन्ते, यतोऽहं सौम्यः, लोकहितनिष्ठः, आत्मसंयमितः, करुणासम्पन्नः च। लक्ष्मण, पश्य मे धर्मः दोषरूपेण परिणतः; अद्य मे धर्मः सर्वभूतानां राक्षसानां च विनाशाय कारणं भविष्यति। यथा महाग्रथितः सूर्यः उदितः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथा सर्वगुणान् संहरन् मे तेजः अद्य प्रकाशिष्यते। न लक्ष्मण, यक्षाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, राक्षसाः, किन्नराः, मानवाः च सुखं प्राप्नुयुः। पश्य लक्ष्मण, मे अस्त्राणि शराः च आकाशं व्याप्य स्थितानि; अद्य त्रैलोक्यविहायिनां सर्वेषां गमनं निरोधयिष्यामि। ग्रहगणाः निगृहीताः, चन्द्रः प्रतिबद्धः, अग्निवायूः नष्टौ, सूर्यस्य तेजः अपिहितम्। पर्वतशिखराणि विध्वस्तानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलतावनानि विनष्टानि, समुद्रः अपि लीनः। त्रैलोक्यं कालमृत्युसंयुक्तं विनाशयिष्यामि; यदि लोकनाथाः मे सीतां निर्व्यथां न प्रतिपादयन्ति। इमस्मिन्नेव क्षणे सौमित्रे, मे बलं पश्यन्ति; न केचन प्राणी लक्ष्मण स्वर्गं गमिष्यन्ति। पश्य लक्ष्मण, अद्य जगद्व्याकुलं विकृतं च, जीवितैः अप्रतिरोध्यैः शरैः विदारितम्। मैथिलीहिताय राक्षसपिशाचान् विनाशयिष्यामि; देवाः अपि मे कोपशराणां बलं पश्यन्ति। अद्य देवाः मे शराणि कोपात् विसृष्टानि दूरं गच्छन्ति पश्यन्ति; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः शेषः भविष्यन्ति। कोपात् त्रैलोक्यं विनष्टं सति, देवदानवयक्षराक्षसाधिपत्यं पतितं भविष्यति। बहुधा शरवर्षैः विध्वस्तं, अद्य लोकान् मे शरैः धर्महीनं करिष्यामि। यदि देवाः मे सीतां न प्रतिपादयन्ति—चौर्येण वा मृत्युनाऽपि वा—यदि वैदेहीमप्रियां तादृशीं न ददाति, तर्हि अद्य त्रैलोक्यं चराचरं सर्वं विनाशयिष्यामि, शरैः तं यावत् पश्यामि तावत् ताडयिष्यामि। इत्थं उक्त्वा, क्रोधात् तस्य नेत्रे रजनीरक्ते, अधरो कम्पितः, वल्कलाजिनं सम्यक् बन्धितवान्, जटां च समारोपयत्। तस्मिन्नवस्थायाम्, क्रुद्धस्य रामस्य शरीरं रुद्रस्य त्रिपुरविनाशे यथा, तथा दीप्तमासीत्। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः आदाय, तं सम्यक् संधाय, विद्योतमानं विषधरम् इव घोरं शरं गृहीत्वा। श्रीरामः शत्रुनगरविजयी, धनुषि शरं स्थापयित्वा, युगान्ताग्निरिव कोपात् इदं वचनम् उवाच— “यथा सर्वेषु प्राणिषु जरामृत्युकालभाग्यं निवर्तनीयम् नास्ति, तथा लक्ष्मण, कोपसंयुक्तः अहम् अपि निवारणीयः नास्मि। यदि अद्य सीतां निर्दोषां मैथिलीं पूर्ववत् न प्रतिपादयन्ति, तर्हि देवगन्धर्वमनुष्यसर्पैः सह पर्वतान् अपि उल्टयिष्यामि।” ततः, वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे पंचषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले, सीताहरणदुःखेन पीडितः रामः युगान्ताग्निरिव सर्वभूतविनाशाय दीप्तः अभवत्। धनुः संधाय, पुनः पुनः दीर्घनिश्वासं कृत्वा, समस्तं जगद् दग्धुम् इच्छन् शिवः युगान्ते यथा, तथा दृष्टवान्। लक्ष्मणः रामं पूर्वं यथा न दृष्टवान्, तथा क्रुद्धं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, शुष्कवदनः, भयेन रामं इदं उवाच— “पूर्वं सौम्यः आत्मसंयमितः, सर्वभूतहितनिष्ठः च, त्वं क्रोधेन स्वभावं न त्यजेत्। शोभा चन्द्रे, तेजः सूर्ये, गतिर्वायौ, क्षमाधरित्री, तथा परमकीर्ति त्वयि सदा प्रतिष्ठिता। त्वं न एकस्य अपराधेन लोकान् विनाशयितुम् अर्हसि; न अहं जानामि कस्य रथः अयं भग्नः अस्ति। कः, कस्य, किमर्थं, अयं रथः, युक्तिप्रसारः, अश्वचक्रकृता भग्नता, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः? अयं स्थलः, राजन्, घोरयुद्धस्थानम्; किन्तु संघर्षः केवलं एकस्य अन्येन, न द्वयोः, वक्तृश्रेष्ठ। न अहं महान् सेनायाः गमनचिह्नानि पश्यामि; त्वं न लोकान् एकस्य कर्मणः विनाशयितुम् अर्हसि। सौम्याः शान्ताः च राज्ञः यथायोग्यं दण्डं प्रयुञ्जते; त्वं सर्वभूतानां शरणं परमं च सदा। कः राघव, तव पत्न्याः हानिं अनुमन्येत? नद्यो, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः च। न केचन त्वां हन्तुं शक्ताः, यथा धर्मिष्ठः अभिषिक्तं हन्तुं न शक्नोति; राजन्, त्वं सीताहरणकर्ता अन्वेष्टुम् अर्हसि। त्वया, अप्रतिमेन धनुष्मता, श्रेष्टमुनिभिः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेष्यामः। विविधानि घोरगुहाः, बहुलानि पद्मसरोवराणि, देवगन्धर्वलोकान् च सम्यक् अन्वेष्यामः। यावत् तव पत्न्याहरणकर्ता न विन्दामः, यदि दिव्याधिपाः शमेन तव भार्यां न प्रतिपादयन्ति, तदा कोसलाधिप, यथाकालं त्वं कर्तुम् अर्हसि। यदि राजन्, त्वं सीतां धर्मसंवादविनयैः न लभसे, तर्हि इन्द्रवज्रसमा सुवर्णशरैः तान् विनाशय।” इत्येवमेकस्मिन्नेव प्रवाहे, श्रीरामस्य कोपः, लक्ष्मणस्य शमवाक्यं, अन्वेषणस्य निश्चयः च, वाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे प्रकटितम्।