रामः सीतायाः हरणदुःखेन संतप्तः सौमित्रिं लक्ष्मणं समालोक्य शोकविह्वलः इत्युवाच—“यदि वैदेहीया भुक्ता वा हृता वा, लक्ष्मण, कोऽत्र लोके, देवेष्वपि, मां प्रमोदयेन्मृदु स्वभावम्? लक्ष्मण, सर्वभूताधिपतिर्वा वीर्यवान् करुणात्मा च, सर्वैः प्राणिभिरज्ञानात् अवज्ञातोऽपि स्यात्। नूनं देवेश्वराः मां मृदुत्वात्, लोकरक्षणरतत्वात्, आत्मसंयमात्, दयालुत्वाच्च दुर्बलमिव मन्यन्ते। पश्य लक्ष्मण, मम गुणाः दोषरूपेण परिणताः; अद्यैतद्गुणं सर्वभूतानां राक्षसानां च विनाशाय भविष्यति। यथा महातपन् सूर्यः उदितः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथा सर्वगुणान् संगृह्य मम तेजः प्रकाशिष्यते। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, मम शस्त्रबाणैः व्याप्तं व्योम; अद्य त्रिषु लोकेषु विचरद्भिः सर्वैः अगम्यम् करिष्यामि। ग्रहगणाः निगृहीताः, चन्द्रः निवारितः, वह्निः अनिलश्च लुप्तौ, सूर्यस्य च तेजः छन्नम्— पर्वतशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्यन्ति, वृक्षलता वनानि च नष्टानि, समुद्रः अपि लुप्तः—एवं कृत्वा कालमृत्युसंयुक्तं त्रैलोक्यं विनाशयिष्यामि; यदि लोकपालाः सीतां मम अव्यथां न प्रतिपादयन्ति। अस्मिन्मुहूर्त एव, सौमित्रे, मम वीर्यं द्रक्ष्यन्ति; न कश्चन भूतः, लक्ष्मण, दिवं गमिष्यति। पश्य अद्य, लक्ष्मण, मम बाणैः विदारितं संसारं विकृताकारं च, यत्र प्राणिनः स्थितुं न शक्नुवन्ति। मैथिल्याः कृते, राक्षसान् निशाचरांश्च नाशयिष्यामि; देवाः अपि मम कोपबाणबलं द्रक्ष्यन्ति। अद्य देवाः मम कोपोत्क्षिप्तान् दूरगामिनः बाणान् द्रक्ष्यन्ति; न देवा, न दैत्याः, न पिशाचाः, न राक्षसाः—कोऽपि न स्थितुं शक्नोति, यदा मम रोषेण त्रैलोक्यं विनश्यति; देवदानवयक्षराक्षसानां लोकाः बहुधा मम बाणवृष्ट्या भग्नाः पतिष्यन्ति; अद्य एतान् लोकान् मम बाणैः धर्महीनान् करिष्यामि। यदि लोकपालाः सीतां मम न प्रतिपादयन्ति—हृता वा मृतापि वा—यदि मम प्रियतमा वैदेही न प्रतिनीयते, तर्हि अहं समस्तं जगत्, चराचरं त्रैलोक्यं च, बाणैः पीडयन् तावत् नाशयिष्यामि यावद् अहं ताम् न पश्यामि। एवं उक्त्वा, रामस्य नेत्रे कोपात् रक्तिमे, अधरौ कम्पमानौ, स तु वल्कलाजिनं बध्नन्, जटां च सम्यक् बबन्ध। तस्मिन् अवस्थायाम्, कोपसमन्वितस्य रामस्य शरीरे, सः यथा त्रिपुरविनाशे रुद्रस्य, तथा तेजसा बभौ। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृहीत्वा, तं दृढं संधाय, दीप्तं भयानकं बाणं, विषधरमिव, समादत्त। महात्मा रामः, रिपुनगरविजयी, बाणं धनुषि स्थापयन्, युगान्ताग्निरिव कोपसमन्वितः, इदं वचनमुवाच—“यथा वृद्धिमृत्युकालदैवानि सर्वेषां भूतानां न प्रतिहन्यन्ते, तथा अहम् अपि कोपसंयुक्तः, निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य सीता, निर्दोषा मैथिली, यथावद् न प्रतिनीयते, तर्हि अहं देवान्, गन्धर्वान्, मनुष्यांश्च, नागांश्च, पर्वतैः सहितं लोकं व्यथयिष्यामि।” शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, पञ्चषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नन्तरे, रामः सीताहरणशोकसम्तप्तः, युगान्ताग्निरिव सर्वभूतविनाशकः, दीप्यमानः बभौ। सः धनुर्धरः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं विसृजन्, समस्तं जगद् दग्धुमिच्छन्, यथा युगान्ते शङ्करः। ततः लक्ष्मणः, रामं अदृष्टपूर्वेण कोपेन ज्वलन्तं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, शुष्कवक्त्रः, भीतवदनः, इत्युवाच—“पूर्वं त्वं मृदुश्च शान्तश्च, सर्वभूतहिते रतः, आत्मस्वभावं कोपेन न त्यजेत्। चन्द्रे शोभा, सूर्ये तेजः, वायौ गतिर्भवति, क्षितौ क्षमा; तथा परमः यशः त्वयि सदा प्रतिष्ठितः। एकस्य अपराधात् त्वं लोकान् न नाशयेत्; नाहं जानामि कस्यायं युद्धरथः भग्नः। केन, कस्य, किमर्थं चायं युक्तयोक्संयुत्तः रथः, अश्वचक्रघातविक्षतश्च, रक्तबिन्दुसिक्तश्च, इति न जानामि। अयं प्रदेशः, राजन्, भीष्णस्य युद्धस्य स्थलम्, परं संगरः केवलं एकस्यैव, न द्वयोः, वाक्यविशारद। नात्र महद् सेनायाः गमनचिह्नं पश्यामि; तस्मात् त्वं न एकस्य कृत्येन लोकान् नाशयेत्। मृदवः शान्ताः शासकाः यथायोग्यं दण्डं ददाति; त्वं सर्वभूतानां शरणं परायणं च सदा। कः, राघव, तव भार्याहानिं अनुमन्येत? नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, देवाः, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च—कोऽपि त्वां बाधितुं न शक्नोति, यथा दीक्षितं धर्मात्मानं न कश्चन हिंसयेत्; राजन्, त्वं सीताहरणकर्तारं अन्वेष्टुमर्हसि। त्वया, अप्रतिमबलेन धनुर्धरेण, ऋषिप्रवरैः सह, वयं समुद्रं, पर्वतान्, वनानि च अन्वेषिष्यामः। विविधानि भीषणानि गुहाविवराणि, पद्मिन्यः सरांसि, देवगन्धर्वलोकांश्च सम्यगन्वेषयिष्यामः। यावत् तव भार्याहरणकर्तारं न प्राप्नुमः, यदि स्वस्त्ययनैः देवाः तव भार्यां न प्रतिनयन्ति, ततः, कोसलाधिप, यथाकालं त्वं कर्तुमर्हसि।” एवं सौमित्रिणा समाश्वासितः, रामः तदनन्तरं स्वधैर्यं पुनः समालम्ब्य, सीतान्वेषणाय प्रवृत्तः।