रामः विस्मितः भूमौ पतितं सुवर्णकवचं दृष्ट्वा, तस्य कस्येति विचिन्तयन्, दिव्यपुष्पमालाभिः विभूषितं शतपत्रं राजच्छत्रं च पश्यति। सौमित्रिं सानुनयम् उवाच—भूमौ भग्नं दण्डं कस्येति पृच्छति; घोरमुखान् सुवर्णकवचधारिणः खरान् अपि पश्यति। भीषणरूपान् स्थूलशरीरान् तान् समरे पतितान् कस्येति जिज्ञासति; ज्वलनसमदीप्तं युद्धध्वजं भूमौ पतितं कस्येति पृच्छति। सौमित्रे, भग्नं युद्धरथं कस्येति पृच्छन्, सुवर्णमण्डिताः शराः रथचक्राणि इव विक्षिप्ताः पश्यति। लक्ष्मण, विक्षिप्ताः भीषणदर्शना मृतशराः कस्येति पृच्छति; द्वौ तूणौ भग्नौ शरैः पूर्णौ पश्यति। रथचालकः पतितः, हस्ते चाब्जं अंकुशं च धारयन् तिष्ठति; एष नूनं राक्षसस्य मार्गः इति रामः निश्चित्य वदति। सौमित्रे, राक्षसैः क्रूरहृद्भिः रूपान्तरैः मम वैरं शतगुणं जातम्, मृत्युम् आवहदिति रामः दुःखेन वदति। यदि वैदेही हृता वा हता वा उपभुक्ता वा, यदि तपस्विनी सीता नष्टा, धर्मः तां महावने गृहीतां रक्षितुं न शक्नोति। यदि वैदेही उपभुक्ता वा अपहृता वा, लक्ष्मण, कोऽत्र लोकः, सौम्य, देवेषु अपि, मम सुखं दातुं शक्नुयात्? लक्ष्मण, सर्वभूताधिपः वीरः करुणः च अपि, सर्वैः जनैः अज्ञानात् अवमानितः स्याद्। नूनं देवेश्वराः मां दुर्बलम् मन्यन्ते, यतः अहं सौम्यः लोकहिते रतः, संयतः करुणावान् च। लक्ष्मण, पश्य, मम गुणः दोषः अभवत्; अद्य सर्वभूतानां राक्षसाणां च विनाशः स्यात्। यथा महादित्यः उदितः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथैव सर्वगुणान् संहरन् मम तेजः अद्य प्रकाशिष्यते। लक्ष्मण, न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, मम अस्त्राणि शराः च आकाशे व्याप्यन्ति; अद्य त्रैलोक्ये चरन्तः सर्वे तं दुर्गमं करिष्यामि। ग्रहसमूहाः निहिताः, चन्द्रः बाधितः, अग्निवायु नष्टौ, सूर्यप्रभा अपि निहिता। पर्वतशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलता वनानि च नष्टानि, समुद्रः अपि लीनः। त्रैलोक्यं कालमृत्युसंयुक्तं विनाशयिष्यामि; लोकनाथाः सीतां मे न अव्यथां प्रत्यवाप्स्यन्ति। अत्रैव, सौमित्रे, मम वीर्यं द्रक्ष्यन्ति; लक्ष्मण, न कोऽपि लोकः स्वर्गं यास्यति। लक्ष्मण, अद्य लोकः विक्षिप्तः, अस्त्रैः जीवभिः असह्यैः विदारितः स्यान्। मैथिलीमर्थं राक्षसपिशाचान् विनाशयिष्यामि; देवाः अपि मम कोपशराणां शक्ति द्रक्ष्यन्ति। अद्य देवाः मम शरान् कोपात् विमुक्तान् दूरं गच्छन्तः पश्यन्ति; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः स्थास्यन्ति। मम रोषात् त्रैलोक्यं विनष्टं स्यात्; देवदानवयक्षराक्षसलोकाः बहुधा भग्नाः शरवर्षेण पतन्ति। अद्य लोकान् धर्महीनान् करिष्यामि। यदि लोकनाथाः सीतां मे न प्रत्यवाप्स्यन्ति, हृतां वा मृतां वा, यदि प्रियां वैदेहीं न यथास्थितिं दास्यन्ति— अहं सर्वलोकं, चराचरं त्रैलोक्यं विनाशयिष्यामि, शरैः तं यावद् सीतां पश्यामि, तावद् पीडयिष्यामि। एवं उक्त्वा, रामस्य नेत्रे कोपात् रक्ते, ओष्ठौ कम्पमानौ, वल्कलाजिनं सम्यक् बन्धित्वा, जटां बद्ध्वा स्थितः। तस्मिन् अवस्थायाम्, बुद्धिमतः रामस्य शरीरम्, कोपात् रुद्रस्य त्रिपुरविनाशे समं दीप्तम् आसीत्। रामः लक्ष्मणात् धनुषं गृहीत्वा, तं सम्यक् सन्धानयन्, दीप्तं विषधरमिव घोरं शरं गृहीत्वा। श्रीरामः, शत्रुनगरविजयी, शरं धनुषि स्थापयन्, युगान्ताग्निवद् कोपात् इदं वचनम् उवाच—यथा वृद्धिः, मृत्युः, कालः, विधिः सर्वभूतेषु न प्रतिहताः, तथैव कोपसंयुक्तः अहं अपि निवारणीयः। यदि अद्य सीता, निर्दोषा मैथिली, यथावती न प्रत्यवाप्स्यते, तदा देवगन्धर्वमनुष्यसर्पलोकं पर्वतैः सह उल्टयिष्यामि। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणे, आरण्यकाण्डे, पञ्चषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले, रामः सीताहरणदुःखेन संतप्तः, युगान्ताग्निवद् सर्वभूतविनाशाय योग्यः दीप्तः। स धनुषि सन्धानं कृत्वा, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कृत्वा, समस्तलोकं दग्धुम् इच्छन्, यथा शिवः युगान्ते। लक्ष्मणः, रामं कोपात् पूर्वं न दृष्टं दृष्ट्वा, कृताञ्जलिः, शुष्कवदनः, भयात् वदति— पूर्वं सौम्यः संयतः लोकहिते रतः, त्वं स्वभावं कोपात् न त्यजेत्। शोभा चन्द्रे, तेजः सूर्ये, गतिर्वायौ, क्षमा भूमौ, तथा परमकीर्ति तव सदा प्रतिष्ठिता। त्वं एकस्य अपराधं लोकविनाशेन न कर्तुम् अर्हसि; न च अहं जानामि, कस्य रथः भग्नः अस्ति। केन, कस्यार्थं, कस्य हेतोः, अयं रथः, युक्तिः यानानि, अश्वचक्रैः आहतः, रक्तबिन्दुभिः सिक्तः इति लक्ष्मणः पृच्छति।