रामः सीताहरणदुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणं सान्त्वयन्, तत्र वनान्तरे विचरन्, तद्बाणं दीप्तमनलसङ्काशं, मणिसंयुक्तं दिवाकरसमप्रभं धनुः समुपलक्ष्य, सस्नेहमुवाच— “वत्स, किं राक्षसानां धनुः एतद् उत देवतानाम्? कस्येदं सुवर्णवर्म भग्नं भूमौ पतितम्? कस्य चायं शतपत्रो राजच्छत्रः दिव्यैः माल्यैः शोभितः? मृदुशिल्प, कस्यायं भग्नदण्डो भूमौ निपतितः? एते च खराः घोराननाः सुवर्णकवचधारिणः, भीमस्वरूपा महाकायाः, कस्य युद्धे निपातिताः? कस्यायं युद्धध्वजः ज्वलनसङ्काशः भूमौ पतितः? मृदुशिल्प, कस्यायं भग्नरथः अपसारितः? एते च सुवर्णविभूषिताः बाणाः रथचक्रसमान् विकीर्णाः दृश्यन्ते। लक्ष्मण, कस्येते हतानि बाणानि भीषणानि विकीर्णानि? पश्य, द्वौ तूणी भग्नौ बाणैः पूर्णौ। कस्यायं सारथिः हतः, यः शिप्रम् अश्वदण्डं च समाश्रित्य स्थितः? स्पष्टम् एषः कश्चन राक्षसपथः इति दृश्यते। मृदुशिल्प, पश्य, मम राक्षसैः सह वैरं शतगुणं जातम्, ये भीमकर्माणः रूपपरिवर्तिनः मरणं प्राप्ताः। यदि वैदेही अपहृता, हता, उत भक्षिता—यदि तपस्विनी सीता नष्टा—तर्हि धर्मः अपि तां रक्षयितुं न समर्थः, अस्मिन्महावने हृता। यदि वैदेही भक्षिता वा नीतवा वा, लक्ष्मण, कोऽत्र लोके, मृदुशिल्प, देवेषु अपि, मां हर्षयितुं समर्थः? लक्ष्मण, सर्वभूताध्यक्षः वीरः दयालुः अपि, अज्ञानात् सर्वैः प्राणिभिः उपेक्षितः स्यात्। नूनं देवेश्वराः माम् दुर्बलम् मन्यन्ते, यः अहं मृदु, लोकहिते रतः, संयतः, दयालुः च। पश्य, लक्ष्मण, मम गुणः दोषः जातः; अद्य सर्वभूतनाशनं राक्षसानां च भविष्यति। यथा उदितः महातपाः सूर्यः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथैव अहं सर्वगुणान् संहरिष्यामि, तेजसा प्रकाशिष्ये। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचा, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, मम शस्त्रबाणैः आकाशं निपूरितम्; अद्य त्रिषु लोकेषु विचरन्तः अपि तं दुरतिक्रम्यं करिष्यामि। ग्रहगणाः निगृह्यन्ते, चन्द्रः निरुद्धः, वह्निवाय्वौ लीनौ, सूर्यस्य प्रभा अपि छाद्यते। शैलशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्यन्ति, वृक्षा लता वनानि च विनश्यन्ति, सागरः अपि लीयते। त्रीन् लोकान् कालमृत्युसंयुक्तान् नाशयिष्यामि; लोकपालाः सीतां मम निरामयां न प्रतिपादयिष्यन्ति। इदानीं, सौमित्रे, तव पश्यन्तु मम वीर्यं; न कश्चन भूतः स्वर्गं गमिष्यति। पश्य अद्य, लक्ष्मण, लोकं संकुलितं विक्षिप्तं च, येन मम बाणैः असह्यैः विदारितम्। मैथिल्याः हेतोः राक्षसान् निशाचरांश्च नाशयिष्यामि; देवाः अपि मम क्रुद्धबाणबलं पश्यन्ति। अद्य देवाः मम क्रुद्धबाणान् दीर्घपतितान् पश्यन्तु; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः— शेष्यन्ति, यदा मम कोपात् त्रयो लोकाः नाश्यन्ते; देवदानवयक्षराक्षसलोकाः बहुधा पतिष्यन्ति। बहुविधं बाणवृष्ट्या भग्नाः लोकाः पतिष्यन्ति; अद्य मम शरैः अयं विश्वं विध्वंसितं धर्महीनं भविष्यति। यदि लोकपालाः सीतां मम न प्रतिपादयन्ति—अपहृतां वा मृतां वा—यदि न मम प्रियां वैदेहीं एवमवस्थां प्रतिपादयन्ति— अहं समस्तं विश्वं, चराचरं त्रैलोक्यं नाशयिष्यामि, बाणैः तद् यावत् अहं तां पश्यामि, ताडयिष्यामि। एवं उक्त्वा, क्रोधात् अस्य नेत्रे रक्ते, ओष्ठौ कम्पमानौ, वल्कलाजिनं समावेश्य, जटां बद्ध्वा तस्थौ। तस्मिन्नवस्थायाम्, क्रुद्धस्य बुद्धिमतः रामस्य देहम्, यथा पूर्वं त्रिपुरविनाशे रुद्रस्य, तथा बभासे। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृहीत्वा, तं दृढं सन्दधत्, दीप्तं भयंकरं बाणं सर्पसमानं समादत्त। सौमित्रिणा धनुः समादाय, शत्रुनगरविजयी श्रीरामः, बाणं सज्जीकृत्य, युगान्ताग्निसमः क्रुद्धः इदं वचनमुवाच— “यथा जरा, मृत्यु, कालः, विधिः च सर्वेषां प्राणिनां निवर्तयितुं अशक्याः, तथैव क्रोधसंयुक्तः अहं अपि निवारयितुं न शक्यः। यदि अद्य सीता निष्कलङ्का मैथिली यथापूर्वम् न प्रतिपाद्यते, तर्हि अहं देवगन्धर्वमानुषसर्पलोकं गिरिसहितं व्यथयिष्यामि।” इति श्रीवाल्मीकि-रामायणे आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तदा रामः, सीताहरणदुःखविवशः, युगान्ताग्निसमः सर्वभूतविनाशनक्षमः, बाणं सन्धाय, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कृत्वा, सर्वलोकदाहाय इच्छन्, रुद्रवत् स्थितः। तं क्रुद्धं रामं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः कदाचन न दृष्टवद्भयं प्रपन्नः, कृताञ्जलिः, शुष्कमुखः, भीतया वाचा उवाच— “पूर्वं मृदुश्च संयतः च, सर्वभूतहिते रतः च, त्वं कोपवशं गत्वा स्वभावं मा परित्यज। यथा सौम्ये चन्द्रे शोभा, सूर्ये तेजः, वायौ गतिर्भवति, पृथिव्यां क्षान्तिः, तथा परमकीर्तिः त्वयि नित्यं प्रतिष्ठिता। एकस्य अपराधेन त्वं लोकान् न नाशय; कस्यायं भग्नरथः इति अहं न जानामि।