रामः, सीतायाः चन्द्रमुख्याः विषये यदि अद्य न वदसि इति क्रुद्धः तं दृष्ट्या दहति इव अभवत्। तदनन्तरं भूमौ रामः राक्षसस्य महत् पदचिह्नं अपश्यत्, यत्र भीता सीता रामस्य अभिलाषिणी इव इधर-उधर धावन्ती तस्य पदचिह्नं अवशेषितवती। तत्र वैदेह्याः पदचिह्नानि राक्षसस्य च पदचिह्नानि निरीक्ष्य, रामः तां राक्षसस्य अन्वितां सीतां विचिन्तयन् विच्छिन्नानि पदचिह्नानि अपश्यत्। ततः भग्नं धनुः, तूणीरं च, रथं च बहुधा भग्नं भूमौ अपश्यत्। रामः, हृदये सन्त्रस्तः, प्रियं भ्रातरं लक्ष्मणं इत्युवाच—“पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिभिः भूषितानि आभरणानि भूमौ विकीर्णानि, विविधानि माल्यानि च, हे सौमित्रे। पश्य सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र दीप्तैः सुवर्णजलेषु आवृता, विचित्रैः रुधिरबिन्दुभिः च। अहं मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही राक्षसैः रूपान्तरैः ताडिता, विदीरिता, वा भक्षिता इति।” “सीतायाः कारणेन, हे सुमित्रानन्दन, अत्र राक्षसयोः द्वयोः कलहयोर्युद्धं अभवत्। सौम्य, कस्य महत् धनुः, मुक्ताफलमणिभिः भूषितम्, शोभनं च, भूमौ भग्नं अस्ति? बाल, राक्षसस्य वा, देवस्य वा, कस्य धनुः, आदित्याभः, वैदूर्यरत्नैः भूषितः इति? कस्य सुवर्णकवचं भग्नं भूमौ पतितम्? कस्य राजछत्रं शतपत्रं दिव्यमालाभिः भूषितम्?” “सौम्य, कस्य भग्नदण्डः भूमौ पतितः? एते खराः विकृतवदनाः सुवर्णकवचधारिणः—भीषणा रूपे, विशालाङ्गाः—कस्य युद्धे हताः? कस्य युद्धध्वजः अग्निवर्णः भूमौ पतितः? कस्य युद्धरथः भग्नः, सौम्य? स्वर्णभूषिताः शराः रथचक्राणि इव विकीर्णानि। लक्ष्मण, कस्य हतानि शराणि, भीषाणि, विकीर्णानि? पश्य, तूणीरद्वयं भग्नं शरैः पूरितम्। कस्य सारथिः हतः, दण्डं च अंकुशं च धारयन् भूमौ पतितः? एष नूनं राक्षसस्य मार्गः।” “सौम्य, पश्य, मम राक्षसैः, क्रूरहृदयैः रूपान्तरैः, शत्रुत्वं शतगुणं जातम्, मृत्युम् अनयत्। यदि वैदेही नीताः, हता वा, भक्षिता वा, यदि तपस्विनी सीता नष्टा, धर्मः तां रक्षति न, अनेन महावने गृहीतां। यदि वैदेही भक्षिता वा नीताः, लक्ष्मण, कोऽत्र लोके, सौम्य, देवेषु अपि, मां हर्षयितुं शक्नुयात्?” “लक्ष्मण, सर्वभूताधिपतिः, वीरः करुणः च, सर्वैः जनैः अज्ञानात् अवमान्यः स्यात्। नूनं, देवेश्वराः मां दुर्बलमिति मन्यन्ते, यतः अहं सौम्यः, लोकहितनिष्ठः, संयतात्मा, करुणावान् च। पश्य, लक्ष्मण, मम धर्मः दोषः अभवत्; अद्य सर्वभूतानां राक्षसाणां च विनाशः भविष्यति।” “यथा महादित्यः उदितः चन्द्रस्य प्रकाशं हरति, तथा सर्वगुणान् अपहृत्य मम तेजः प्रकाशिष्यते। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, आकाशं मम अस्त्रैः शरैः च पूर्णम्; अद्य त्रैलोक्यगतैः सर्वैः गन्तुं अशक्यं करिष्यामि।” “ग्रहगणाः निगृहीताः, चन्द्रः निरुद्धः, अग्निवायु नष्टौ, सूर्यस्य तेजः अपिहितम्—शिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलतावनानि विनष्टानि, समुद्रः अपि नष्टः—त्रैलोक्यं कालमृत्युसंयुक्तं विनाशयिष्यामि; यदि लोकपालाः सीतां मे अक्षतां न प्रत्यर्पयन्ति।” “एतेनैव क्षणेन, सौमित्रे, मम बलं द्रक्ष्यन्ति; न भूतानि, लक्ष्मण, स्वर्गं गन्तुं शक्यन्ति। पश्य अद्य, लक्ष्मण, लोकं विक्षिप्तं, व्याकुलं, जीवगणैः दुरात्मभिः शरैः विदारितम्। मैथिल्याः कृते, राक्षसपिशाचान् विनाशयिष्यामि; देवाः अपि मम कोपशराणां प्रभावं द्रक्ष्यन्ति।” “अद्य देवाः मम शराणि द्रक्ष्यन्ति, क्रोधात् मुक्तानि, दीर्घगतानि; न देवाः, न दानवाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः—शेषः न भविष्यति, यदा मम क्रोधेन त्रैलोक्यं विनश्यति; देवदानवयक्षराक्षसाधिपानां लोकाः शरवर्षेण भग्नाः पतिष्यन्ति; अद्य शरैः एतान् लोकान् अनीतियुक्तान् करिष्यामि।” “यदि देवाः सीतां मे न प्रत्यर्पयन्ति, हृतां वा, मृतां वा, यदि प्रियां वैदेहीं तादृशीं न पुनः ददाति—सर्वं लोकं, त्रैलोक्यं, चराचरं, शरैः विदारितं, यावत् तां पश्यामि, विनाशयिष्यामि।” एवं उक्त्वा, रामस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ते, ओष्ठौ कम्पमानौ, वल्कलाजिनं समवस्तीर्य, जटां बद्ध्वा, स तिष्ठति। तस्मिन्नेव अवस्थायाम्, क्रुद्धस्य विदुषः रामस्य शरीरम् रुद्रस्य त्रिपुरविनाशे शोभमानम् इव बभूव। ततः रामः लक्ष्मणात् धनुः गृह्य, तं दृढं कृत्वा, दाहकं भयंकरं शरं उग्रं नागं इव गृह्णात्। श्रीरामः, शत्रुनगरविजयी, शरं धनुषि स्थापयन्, युगान्ताग्निरिव क्रुद्धः, इदं वचनम् उवाच।