रामः लक्ष्मणेन सह तं मार्गं दृष्ट्वा, भूमौ पतितपुष्पैः समाच्छन्नं, स पुष्पवर्षं भूमौ स्थितं अपश्यत्। वीर्यवान् रामः शोकसंतप्तः, दुःखितं लक्ष्मणं प्रति शोकपूर्णं वचनमुवाच— "लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि अहं जानामि, यानि अत्र दृश्यन्ते। एतानि वैदेह्याः बद्धानि, मया च वने दत्तानि; मन्ये, सूर्यः, वायुः, पृथिवी च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति। मम प्रियतमे कृत्ये ते पुष्परक्षणं कुर्वन्ति।" इति उक्त्वा, महाबाहुः रामः उत्तमपुरुषं लक्ष्मणं पुनः संबोधितवान्। धार्मिकात्मा रामः, तदैव सलिलकणैः पूर्णं गिरिम् उपगम्य, स सस्नेहमुवाच— "हे नागराज, किं त्वया सा सर्वाङ्गसुन्दरी दृष्टा या मया त्वत्तः पृथक्ता अस्मिन शोभने वने?" इति क्रोधेन गिरिं प्रति रामः सिंह इव लघुं मृगं प्रहारयन् भाषते स्म। "मम प्रियाम् सीताम्, सुवर्णवर्णां, रूपसम्पन्नां, मां दर्शय, न चेत् सर्वाणि शिखराणि ते नाशयिष्यामि।" इत्येवं रामेण मैथिल्याः विषये उक्तः स पर्वतः, सीतां द्रष्टुं इच्छन् अपि, राघवाय न प्रकाशयामास। ततः दशरथात्मजः रामः तं शिलासंघातम् उवाच— "मम बाणाग्निना दग्धः भस्मसात् भविष्यसि। सर्वत्र दुर्गमः, तृणवृक्षपत्ररहितः भविष्यसि; अथवा, लक्ष्मण, अद्यैवेमां नदीं शोषयिष्यामि। यदि अद्य वैदेह्याः, चन्द्रमुख्याः सीतायाः, वृत्तान्तं न वदसि।" इति क्रुद्धः रामः तेजसा दहन्निव बभूव। भूमौ तदा स राक्षसस्य महत्पदचिह्नं ददर्श, यत् भयभीता सीता रामं स्मरन्ती इह तत्र धावन्ती न्यवेशयत्। राक्षसेन अनुद्यमाना वैदेह्याः पदचिह्नानि, तस्य च विकीर्णानि निरीक्ष्य, रामः लक्ष्मणं प्रति विवर्णः सन्ददर्श। भग्नं धनुः, तूणीरं, रथं च बहुधा भग्नं अपश्यत्; रामः हृतचित्तः प्रियं भ्रातरं उवाच। "पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणीनां कणाः विकीर्णाः, नानाविधानि माल्यानि च भूमौ सन्ति। पश्य, सौमित्रे, सर्वत्र भूमिः कनकसन्निभैः कणैः आच्छन्ना, अपरिचितैश्च रुधिरबिन्दुभिः। मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही राक्षसैः बहुरूपैः आहताऽपि, विदारिताऽपि, वा अपि उपभुक्ता।" "हे सौमित्रे, सीतायाः कृते अत्र द्वौ राक्षसौ घोरयुद्धं कृतवन्तौ। कोऽस्य महाधनुषः, मुक्ताफलरत्नमण्डितस्य, शोभनस्य, भग्नं धनुः भूमौ पतितम्? किमिदं राक्षसानां धनुः, उत देवतानां, आदित्यसमप्रभं, वैडूर्यरत्नमण्डितम्? कस्य सुवर्णमयः कवचः भग्नः भूमौ पतितः? कस्य च शतपत्रः दिव्यपुष्पैः अलङ्कृतः राजछत्रः?" "कोऽस्य भग्नदण्डः भूमौ निलीनः? इमे खराः विकृताननाः सुवर्णकवचाः, भीषणरूपाः, स्थूलदेहाः, युद्धे निपातिताः—कस्य एते? कस्य युद्धध्वजः ज्वलनप्रभः भूमौ पतितः? कस्य युद्धरथः भग्नः परित्यक्तः, सौमित्रे? सुवर्णमयाः शराः रथचक्रसन्निभाः विकीर्णाः। लक्ष्मण, कस्य एते निपातिताः भयङ्कराः शराः विकीर्णाः? पश्य, द्वौ तूणीरौ भग्नौ शरैः पूर्णौ। कस्य सारथिः निहतः, यः हस्तैः चेष्कुश्वेतश्च धारयति? नूनं एषः राक्षसपथः।" "सौमित्रे, पश्य, मम राक्षसैः, घोरचित्तैः, बहुरूपैः, वैरं शतगुणं मृत्युप्रदं जातम्। यदि वैदेही हृता, हता, वा उपभुक्ता, अथवा तापसी सीता नष्टा, धर्मः अपि तां रक्षयितुं न शक्नोति अस्मिन महावने। यदि वैदेही उपभुक्ता वा हृता, लक्ष्मण, कोऽस्मिन लोके, सौम्य, देवेषु अपि, मां हर्षयितुं शक्नुयात्?" "लक्ष्मण, यदि सर्वभूताधिपतिः, वीर्यवान्, दयालुः अपि, सर्वैः प्राणिभिः अवज्ञातः स्यान्मूढभावात्। नूनं, सुरेश्वराः मां दुर्बलं मन्यन्ते, यतः अहं मृदुः, लोकहितरतः, आत्मसंयतः, दयालुः च। पश्य, लक्ष्मण, मम गुणः दोषः जातः; अद्य सर्वेषां भूतानां राक्षसानां च विनाशः भविष्यति।" "यथा उदितः महातपाः सूर्यः चन्द्रप्रभां हरति, तथा सर्वगुणान् संहृत्य मम तेजः प्रकाशिष्यते। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, मम शस्त्रबाणैः आकाशं पूर्णं; अद्य त्रिषु लोकेषु विचरन्तः सर्वे अपि तत्र गन्तुं न शक्नुवन्ति।" "ग्रहगणैः संयमितैः, चन्द्रे निरुद्धे, वह्निवाय्वोः लुप्ते, सूर्यप्रभायाः छन्नायाः—शैलशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलताकुञ्जाः नष्टाः, सागरः अपि लुप्तः। त्रयो लोकाः कालमृत्युसंयुक्ताः मया विनाशयिष्यन्ति; लोकपालाः सीतां मम निरामयां न प्रत्यापयिष्यन्ति।" "एतस्मिन्नेव क्षणे, सौमित्रे, मम वीर्यं द्रक्ष्यन्ति; न केचन भूतानि, लक्ष्मण, दिवं गन्तुं शक्नुवन्ति। पश्य, लक्ष्मण, अद्य लोकः सम्प्रक्षिप्तः, विक्षिप्तः च, मम बाणैः विदारितः, ये जीवितुं न शक्ताः।