श्रीरामः लक्ष्मणेन सह भूमिं निरीक्ष्य, तत्र तौ भ्रातरौ परस्परं संवादं अकुर्वताम्। तयोः पथं भूमौ पतितैः पुष्पैः समाच्छन्नं विलोकयतः, रामः भूमौ पुष्पवृष्टिं सन्निहितां दृष्टवान्। वीरः रामः दुःखितः, लक्ष्मणं दुःखार्तं समीपस्थं, इदं विषादपूर्णं वचनं उवाच — “लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि अहं जानामि, यानि अत्र दृश्यन्ते। एतानि वैदेह्या बध्धानि, मया च वनमध्ये दत्तानि। अहं मन्ये, तेजस्वी सूर्यः, वायुः, भूमिः च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति। तानि मम प्रियं कर्तुम् पुष्पाणि रक्षन्ति।” इत्युक्त्वा, बलवान् रामः पुरुषश्रेष्ठं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्। धर्मात्मा रामः, जलप्रवाहयुक्तं गिरिं दृष्ट्वा, उवाच — “हे गिरिश्रेष्ठ, त्वं तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्टवान् किम्?” रम्ये वने रामः, तया पृथक् कृतः, तत्र गिरिं कोपपूर्वकं सम्बोधितवान्, यथा सिंहः लघु पशुं प्रति। “मम सीतां, सुवर्णवर्णां रूपसम्पन्नां, दर्शय, हे गिरिनाथ, अन्यथा अहं सर्वाणि शिखराणि विनाशयिष्यामि।” इति रामेण मैथिलीं विषये उक्तः, स गिरिः सीतां दर्शयितुं इच्छन् अपि, राघवाय न प्रदर्शितवान्। ततः दशरथनन्दनः रामः शिलासमूहं उवाच — “मम बाणाग्निना दग्धः, त्वं भस्मसात् भविष्यसि। सर्वत्र अनवाप्यः, तृणवृक्षपत्रशून्यः च भविष्यसि; अथवा, लक्ष्मण, अद्य अहं एषां नदीं शोषयिष्यामि। यदि अद्य मम सीतायाः, यस्याः मुखं चन्द्रसदृशं, वृत्तान्तं न कथयिष्यसि।” इत्येव कोपितः रामः दृष्ट्या दग्धः इव अभवत्। भूमौ सः रामः राक्षसस्य महत् पदचिह्नं ददर्श, यद् भीता सीता, रामं स्मरन्ती, इह तत्र धावमानया कृतम्। राक्षसस्य पदचिह्नं च वैदेह्याः पदचिह्नं च दृष्ट्वा, सीतायाः राक्षसस्य च विकीर्णानि पदानि निरीक्ष्य। भग्नं धनुः, तूणीरं, च बहुधा भग्नं रथं अपि दृष्ट्वा, रामः हृत्सन्तप्तः प्रियं भ्रातरं उक्तवान्। “लक्ष्मण, वैदेह्याः भूषणस्य सुवर्णबिन्दवः विकीर्णाः पश्य, विविधानि माल्यानि च, हे सौमित्रे। सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र दीप्तबिन्दुभिः सुवर्णपाकसदृशैः आच्छादिता, विचित्रैः रुधिरबिन्दुभिः च। लक्ष्मण, अहं मन्ये, वैदेही राक्षसैः, यथेष्टवेषधारिभिः, आहताऽपि, विदारिताऽपि, वा भक्षिताऽपि। हे सुमित्रानन्दन, सीतायाः कारणात्, द्वयोः राक्षसयोः घोरयुद्धं अत्र अभवत्। सौम्य, कस्य महत् धनुः मोत्सुकैः मुक्ताफलरत्नैः शोभितं, रम्यं, दिव्यं, भूमौ भग्नं शयितम्? बाल, किम् एष राक्षसस्य धनुः, वा देवतानां धनुः, उद्गतसूर्यसदृशं, व्याघ्रनेत्ररत्नैः युक्तम्? कस्य सुवर्णकवचं भग्नं भूमौ पतितम्? कस्य राजछत्रं, शतपत्रं, दिव्यैः माल्यैः शोभितम्? सौम्य, कस्य भग्नदण्डः भूमौ शयितः? एते खराः, विकृतवदनाः, सुवर्णकवचधारिणः—भीमवपुषः, महाकायाः—कस्य युद्धे हताः? कस्य युद्धध्वजः, ज्वलज्ज्वालासदृशः, अत्र शयितः? कस्य रथः, विक्षिप्तः, भग्नः, सौम्य? बाणाः सुवर्णभूषिताः, रथचक्राणि इव विकीर्णाः। लक्ष्मण, कस्य हताः बाणाः, भीषणदर्शनाः, विकीर्णाः? पश्य, तूणीरद्वयं भग्नं, बाणैः पूर्णम्। कस्य सारथिः, हतः, हस्ते च काष्ठदण्डं धारयन्, भूमौ शयितः? नूनं एष राक्षसस्य मार्गः। सौम्य, पश्य, मम राक्षसैः, क्रूरहृदयैः, रूपान्तरैः, शत्रुता शतगुणा अभवत्, मृत्युम् आवहन्ती। यदि वैदेही हृता, हता, वा भक्षिता—यदि तपस्विनी सीता नष्टा—तर्हि धर्मः तां न रक्षति, अनेन महावने हृतां। यदि वैदेही भक्षिता वा हृता वा, लक्ष्मण, कः अत्र लोके, सौम्य, देवेषु अपि, मम सुखं दातुं शक्नुयात्? लक्ष्मण, सर्वभूताधिपः, वीरः, करुणः, अपि, सर्वैः जनैः अवज्ञातः भवेत्, अज्ञानात्। नूनं देवेश्वराः मां दुर्बलम् मन्यन्ते, यतः अहं सौम्यः, लोकहिते रतः, आत्मसंयमितः, करुणावान्। पश्य, लक्ष्मण, मम धर्मः दोषः अभवत्; अद्य सर्वभूतानां राक्षसाणां च नाशः भविष्यति। यथा महातपः सूर्यः उदितः, चन्द्रस्य प्रकाशं हरणं करोति, तथा सर्वगुणान् हृत्य, मम शक्तिः दीप्तिं करिष्यति। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मानवाः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, आकाशं मम अस्त्रबाणैः पूर्णम्; अद्य अहं त्रिलोकविहारिणां सर्वेषां दुर्गमं करिष्यामि। ग्रहगणाः निगृहीताः, चन्द्रः निवारितः, अग्निवायूः लुप्तः, सूर्यप्रभा अपि गुप्ता—शिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलता-वेध्यः विनष्टाः, समुद्रः अपि लुप्तः। त्रिलोकं कालमृत्युबलसमेतम्, अहं विनाशयिष्यामि; लोकनाथाः सीतां मम अक्षतां न प्रत्यावर्तयन्ति। इदानीं एव, सौमित्रे, मम बलं पश्यन्ति; न कश्चन जीवः, लक्ष्मण, स्वर्गं गन्तुं शक्नुयात्।