रामः यदि सीतायाः आगमनस्य कश्चित् चिन्हं दृश्यते, अथवा सा महाभागा तत्र दृश्यते इति लक्ष्मणं पप्रच्छ। काकुत्स्थः तेन एवमुक्तः सन् दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह महातेजाः रामः भूमिं निरीक्ष्य पन्थानं पश्यन् भ्रातरौ परस्परं संवादं चक्रतुः। तौ भूमौ पतितपुष्पैः समाच्छन्नं मार्गं निरीक्ष्य, रामः तत्र भूमौ निपतितं पुष्पवर्षं ददर्श। वीरः रामः दुःखितः सन्, दुःखार्तं वचनं लक्ष्मणं प्रति उवाच—“एतानि पुष्पाणि अहं लक्ष्मण ज्ञातुम् अर्हामि। एतानि वनान्तरे वैदेह्याः कृतानि, मया च तस्यै दत्तानि। मन्ये, एतानि पुष्पाणि सूर्यः, वायुः, भूमिश्च रक्षन्ति।” “मम प्रियं कुर्वन्तः, एते पुष्पाणि रक्ष्यन्ते,” इति उक्त्वा, रामः महाबाहुः उत्तमपुरुषं लक्ष्मणं पुनरुवाच। धर्मात्मा रामः सलिलस्रोतसा युक्तं गिरिं दृष्ट्वा तम् उपगम्य उवाच—“हे गिरिश्रेष्ठ, त्वं तां सर्वाङ्गसुन्दरीं मम भार्यां दृष्टवान् किम्?” रामः, या रम्ये वने मया त्वया च वियुक्ता, तस्मिन्नेव गिरौ कोपेन सिंह इव लघु प्राणिनं प्रति उवाच—“हे गिरिन्, यदि त्वं मम सीतां, सुवर्णवर्णां रूपसम्पन्नां न दर्शयसि, तव शिखराणि सर्वाणि अहं विनाशयिष्यामि।” एवं रामेण मैथिल्याः विषये उक्तः स गिरिः, सीतां दर्शयितुम् इच्छन्निव, राघवाय तां न प्रादर्शयत्। ततः दशरथात्मजः रामः शिलासमूहं प्रति उवाच—“मम बाणाग्निना दग्धः, त्वं भस्मसात् भविष्यसि। त्वं सर्वत्र अनवाप्तव्यः, निर्गच्छः, निर्हस्तः, निर्लताश्च भविष्यसि। अथवा अद्यैव, लक्ष्मण, अहं एषां नद्याः जलं शोषयिष्यामि। यदि त्वं अद्य मे तां चन्द्राननां सीतां न दर्शयसि।” इति कोपसंयुक्तः रामः दृष्ट्या दहन्निव बभूव। स भूमौ राक्षसस्य महापदचिह्नं ददर्श, या भयात् सीता रामं स्मरन्ती इह तत्र च धावन्ती तेन राक्षसेन अन्विष्टा। वैदेह्याः पादचिह्नानि, राक्षसस्य च अनुसरन्ति, तत्र तत्र विकीर्णानि दृष्ट्वा, रामः बाणभिन्नं धनुः, तूणीं, नानाभग्नं रथं च ददर्श। तदा सः स्नेहात् कम्पितहृदयः प्रियं भ्रातरं उवाच— “पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिविलसितानि भूषणानि विकीर्णानि, नानाविधानि माल्यानि च। पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र सुवर्णपिण्डवद् द्योतमानैः बिन्दुभिः, अपि च विचित्रैः रक्तबिन्दुभिः आच्छन्ना। मन्ये, लक्ष्मण, राक्षसैः कामरूपिभिः ताडिता, विदारिताऽथवा भक्षिता वैदेही। अत्र, सुमित्रानन्दन, सीतायाः कारणेन राक्षसयोः द्वयोः महद् युद्धं जातम्।” “कस्य इदं महाधनुः मौक्तिकमणिविचित्रं, शोभनं भूमौ भग्नं निपतितम्? बाल, एतत् राक्षसानां वा देवानां वा धनुः, सूर्यसमप्रभं, वैडूर्यरत्नखचितम्? कस्य सुवर्णमयः कवचः भग्नः भूमौ पतितः? कस्य शतपत्रः दिव्यपुष्पमालाभूषितः राजच्छत्रः? कस्य भग्नः दण्डः भूमौ निपतितः? एते खराः विकृताननाः सुवर्णकवचधारिणः—भीमाकृतयः स्थूलशरीराः, युद्धे निपातिताः, कस्य एते? कस्य युद्धध्वजः दीप्तिमान् अग्निसमप्रभः भूमौ पतितः?” “कस्य रथः, सौमित्रे, भग्नः परित्यक्तः? बाणाः सुवर्णभूषिताः रथचक्रवत् विकीर्णाः। लक्ष्मण, कस्य एते निपातिताः बाणाः भीषणदर्शनाः विकीर्णाः? पश्य, द्वौ तूणीः भग्नौ, बाणैः पूर्णौ। कस्य सारथिः, हतः, हस्ते चाब्जयुगलं धारयन्, निपतितः? स्पष्टं, एषः कस्यचित् राक्षसस्य पन्थाः।” “पश्य, सौमित्रे, मम राक्षसैः, भीममनसः, कामरूपिभिः, शतगुणं वैरं मृत्युं च जातम्। यदि वैदेही हृता, हता, वा भक्षिता, यदि तापसी सीता नष्टा, तर्हि धर्मः अपि तां न रक्षति, अस्मिन महावने हृता या। यदि वैदेही भक्षिता, वा हृता, लक्ष्मण, कः अस्मिन लोके, सौमित्रे, देवेष्वपि, मां प्रमोदयेत्?” “लक्ष्मण, सर्वभूताधिपः अपि, वीरः करुणः च, सर्वैः जनैः अविज्ञाय उपेक्षितः स्यात्। नूनं, देवेश्वराः मां दुर्बलमिव मन्यन्ते, यः अहं सौम्यः, लोकहिते रतः, जितेन्द्रियः, करुणः च। पश्य, लक्ष्मण, मम धर्मः दोषाय जातः। अद्य सर्वभूतानां राक्षसानां च विनाशः भविष्यति। यथा महातपः आदित्यः उदितः चन्द्रप्रभां हरति, तथा सर्वगुणान् संहृत्य मम तेजः प्रकाशिष्यते।” “न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किन्नराः, न मनुष्याः, लक्ष्मण, सुखं प्राप्स्यन्ति। पश्य, लक्ष्मण, मे शरास्त्रैः व्याप्तं नभः; अद्य त्रिषु लोकेषु विचरद्भ्यः सर्वेभ्यः दुर्गमं करिष्यामि। ग्रहगणः निगृहीतः, चन्द्रः निवारितः, अग्निवायू नष्टौ, सूर्यप्रभा अपि तिरोहिता—” “गिरिशिखराणि भग्नानि, सरांसि शुष्काणि, वृक्षलतागुल्माः विनष्टाः, सागरः अपि नष्टः—एवं त्रिलोकीं कालयमसम्बद्धां नाशयिष्यामि। यदि लोकनाथाः सीतां मम निष्कलुषां न प्रतिपादयन्ति, तर्हि अहं त्रैलोक्यं कालमृत्युसंयुक्तं विनाशयिष्यामि।