रामः सीतां सर्वत्र अन्वेष्टुम् उद्यतः सन्, महाबलिनः तान् महान् मृगान् पुनः पुनः स्वयम् निरीक्षन्तः पश्यन् लक्ष्मणं प्रति उवाच—"यत्र कुत्रापि यदि सीता दृष्टुं शक्यते, तत्र अहम् अन्वेषयामि। एते हि महाशया मृगाः माम् पुनः पुनः निरीक्षन्ति।" तेषां चेष्टाः निरीक्ष्य सः नरर्षभः राघवः तान् मृगान् अवदत्—"इमे मृगाः मम प्रति वक्तुम् इच्छन्ति इव दृश्यन्ते।" सः सर्वतः निरीक्षन्, अश्रुपरिप्लुतगद्गदया वाचा उवाच—"कुत्र सीता?" इति। तदा नराधिपेन एवम् उक्ताः ते मृगाः सहसा उत्थाय, सर्वे दक्षिणदिशं मुखानि कृत्वा, आकाशं दर्शयन्ति स्म—यत्र मैथिली राक्षसैः हृता। तेन पन्थाना गच्छन्तः, ते मृगाः नराधिपं पुनः पुनः पश्यन्ति स्म; ते मार्गं भूमिं च निरीक्षन्ति स्म। पुनः, शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, रामः तेषां सर्वेषां चेष्टाः अर्थं च अवलोकयामास। तदा लक्ष्मणः, प्राज्ञः दयालुः च, ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—"यदा त्वया 'कुत्र सीता' इति पृष्टं, तदा एते मृगाः सहसा उत्थिताः।" तदा सः पुनर् उवाच—"मृगाः भूमिं दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति; गच्छाव, आर्य, एतां नैऋत्यां दिशं प्रति। यदि तत्र आगमने काचित् सूचना अस्ति, अथवा सा पुण्यशीला तत्र दृश्यते—।" काकुत्स्थः "एवम्" इति प्रतिजज्ञौ, दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह सः तेजस्वी भूमिं निरीक्षन्, भ्रातरौ उभौ परस्परं संवादं अकुरुताम्। पथि पतितैः पुष्पैः भूमौ विकीर्णैः दृष्ट्वा, रामः भूमौ पुष्पवृष्टिं ददर्श। सः वीरः रामः, शोकेन पीडितः, दुःखितं लक्ष्मणं प्रति शोकार्तं वचनम् उवाच—"लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि अहम् अभिजानामि। एतानि वन्ये मया बद्धानि, वैदेह्यै दत्तानि। मन्ये, सूर्यः, वायुः, भूमिः च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति। यानि मम प्रियं तानि कुर्वन्ति।" एवं उक्त्वा, महाबाहुः रामः उत्तमं पुरुषं लक्ष्मणं प्रति पुनः उवाच। धर्मात्मा रामः, स्रोतसां पूर्णं गिरिं प्रति उवाच—"हे गिरिश्रेष्ठ, त्वया सर्वाङ्गसुन्दरी या द्रष्टा, सा किम् दृष्टा?" इति। "त्वया मम मैथिली इह वनान्तरे पृथक् कृतास्मि," इति सः क्रुद्धः सिह इव लघु पशुं तं पर्वतं प्रति उवाच। "हे गिरि, या सुवर्णवर्णा रूपेण च, तां सीतां माम् दर्शय, न चेत्ते सर्वाणि शिखराणि नाशयिष्यामि।" इति। एवम् उक्ते राघवेण मैथिल्यर्थम्, सः पर्वतः सीतां दर्शयितुम् इच्छन् अपि, तं न प्राकाशयत्। ततः दशरथात्मजः रामः शिलासंहतिं प्रति उवाच—"मम शराग्निना दग्धः त्वं भस्मसात् भविष्यसि।" "त्वं सर्वत्र अगम्यः भविष्यसि, तृणवृक्षपत्रवर्जितः; अथवा अद्यैव, लक्ष्मण, अहम् एतां नदीं शोषयिष्यामि। यदि त्वं अद्य मम चन्द्रमुखीं सीतां न दर्शयसि।" इति। क्रुद्धः रामः, तेन दृष्ट्या दहन् इव बभूव। ततः भूमौ सः राक्षसस्य महापदं ददर्श, या सीता भीता रामं स्मरन्ती इह तत्र च धावन्ती तेन राक्षसेन त्यक्ता। वैदेह्याः अपि पादचिह्नानि, राक्षसस्य च अनुसृतानि, तत्र विकीर्णानि पादचिह्नानि निरीक्ष्य। भग्नं धनुः, तूणीरं, च बहुधा भग्नं रथं च दृष्ट्वा, रामः संत्रस्तहृदयः प्रियं भ्रातरं अवदत्— "पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिद्रव्यानि विकीर्णानि, च विविधाः मालाः, हे सौमित्रे। पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र द्योतमानैः सुवर्णतुल्यैः बिन्दुभिः, विचित्रैश्च रुधिरबिन्दुभिः आच्छादिता।" "मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही आहताऽपि, विदारिताऽपि, अथवा राक्षसैः कामरूपिभिः भक्षिता वा।" "एषा, सुमित्रानन्दन, सीताकारणात्, राक्षसयोः द्वयोः कलहिनोः घोरः संग्रामः जातः।" "आर्य, कस्य एतत् महाधनुः मुक्ताफलमणिविभूषितं, शोभनं, विभ्राजमानं, भूमौ भग्नं स्थितम्?" "वत्स, एतत् राक्षसानां धनुः, उत देवतानाम्, आदित्यसमप्रभं, वैदूर्यरत्नखचितं?" "कस्य सुवर्णकवचं भग्नं भूमौ पतितम्? कस्य च राजच्छत्रं शतपत्रं दिव्यगुणमाल्यशोभितम्?" "आर्य, कस्य भग्नदण्डः एष भूमौ स्थितः? एते खराः घोरमुखाः सुवर्णकवचधारिणः—।" "भीमवपुषः, घोररूपाः, कस्य एते संग्रामे निपातिताः? कस्य युद्धध्वजः ज्वलनसङ्काशः अत्र पतितः?" "कस्य युद्धरथः अयं भग्नः, अपसृतः, आर्य? बाणाः सुवर्णविभूषिताः रथचक्रवत् विकीर्णाः।" "लक्ष्मण, कस्य एते निपातिताः बाणाः, भीषणदर्शनाः, विकीर्णाः? पश्य, द्वौ तूणीरौ भग्नौ, बाणैः पूर्णौ।" "कस्य सारथिः अयं निपातितः, यः हस्ते चोत्पलम् अंकुशं च धारयति? अयं नूनं राक्षसस्य एव मार्गः।" "पश्य, आर्य, मम राक्षसैः, घोरचेतसः, कामरूपिभिः, वैरं शतगुणं मृत्युप्रदं जातम्।" "यदि वैदेही नीताऽपि, हता वा, भक्षिता वा—यदि तपस्विनी सीता नष्टा—तर्हि धर्मः अपि एतस्मिन्महावने हृता न ताम् रक्षति।" "यदि वैदेही भक्षिता वा, नीताऽपि, लक्ष्मण, कः अस्मिन्संसारे, आर्य, देवेष्वपि, माम् आनन्दयितुं शक्नुयात्?" "लक्ष्मण, सर्वभूताधिपः अपि, वीरः दयालुः च, सर्वैः जनैः अज्ञानात् अवमानितः अपि स्यात्।" एवं भ्रातरौ दुःखितौ, वनान्तरे सीतां अन्वेषन्तौ, पुष्पवृष्टिं, राक्षसपदचिह्नानि, भग्नानि आयुधानि, रुधिरबिन्दून् च पश्यन्तौ, रामः शोकार्तः, लक्ष्मणस्य साहाय्येन, सीतां प्राप्तुं मार्गं अन्वेषयन्, दक्षिणां दिशं प्रति गतः।