राघवः दुःखेन व्याकुलः, सीतायाः वियोगे तत्र मन्दाकिनीं नदीं, जनस्थानं, तं सरः, तं पर्वतं च पश्यन्, मनसि चिन्तयति—रात्रयः मम दीर्घाः भविष्यन्ति, अहम् अशरणः शयाने जागरयिष्यामि। स वीरः सर्वत्र अन्वेषणं करिष्यामि—कच्चिद् सीता दृष्टव्या इति। तत्र महान्तः पशवः पुनः पुनः राघवम् निरीक्षन्ति। तेषां भावनां राघवः अवलोकयन्, तान् पशून् सन्देशं दातुम् इच्छन्तः इव पश्यति। सर्वतः निरीक्ष्य, अश्रुपूरितकण्ठः राघवः "क्व सीता?" इति वदति। नरपतिना एवम् उक्तः, तदानीं पशवः आकस्मात् उत्थाय, दक्षिणाम् दिशम् अभिमुख्य, आकाशे संकेतं दर्शयन्ति—यत्र मैथिली हृतापि। तेन मार्गे गच्छन्तः, तं नरपतिं पृष्ठतः निरीक्षन्ति; तेषां पशूनां मार्गं भूमिं च अवलोकयन्ति। पुनः, मार्गे गच्छन्तः, शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, तेषां सर्वाणि भावनानि अर्थानि च राघवः ज्ञातवान्। तदा लक्ष्मणः, बुद्धिमान् दयालुः च, ज्येष्ठं भ्रातरं प्रति उवाच—"यदा त्वम् 'क्व सीता?' इति पृष्टवान्, तदा पशवः आकस्मात् उत्थाय।" "पशवः भूमिं दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छामः, प्रभो, अस्य दक्षिणपश्चिमदिशायाम्।" "यदि तत्र आगमनस्य कश्चित् चिन्हम् अस्ति, अथवा धर्मपत्नी तत्र दृश्यते—" "सत्यं," इति काकुत्स्थः उक्त्वा दक्षिणाम् दिशाम् प्रति निर्जगाम। लक्ष्मणेन सह, स महात्मा भूमिं निरीक्षन्, भ्रातरौ परस्परं संवादं अकुर्वताम्। तौ मार्गे भूमौ पतितैः पुष्पैः आच्छादितं पश्यन्तौ, रामः भूमौ पुष्पवर्षं दृष्टवान्। स वीरः रामः, दुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणं प्रति शोकपूर्णं वाक्यम् उवाच—"लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि अहम् जानामि।" "एतानि वैदेह्या बद्धानि मया च वनमध्ये दत्तानि; मन्ये सूर्यः, वायुः, भूमिः च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति।" "ते पुष्पाणि रक्षन्ति, यत् मम प्रियं तद् कुर्वन्ति।" इत्युक्त्वा, रामः, महाबाहुः, लक्ष्मणं श्रेष्ठं पुनः उवाच। रामः, धर्मात्मा, तं सरोवरयुक्तं पर्वतं प्रति उवाच—"हे पर्वतश्रेष्ठ, त्वया कच्चित् सर्वाङ्गसौन्दर्ययुक्तां सीतां दृष्टवान्?" "मम तव वियोगेन अस्मिन् रम्ये वने रामा, त्वं क्रुद्धः पर्वतं प्रति सिंहः लघु पशुम् इव भाषते।" "मम सीतां, सुवर्णवर्णां, दर्शय, पर्वत, न चेत्तव सर्वाणि शिखराणि विनाशयिष्यामि।" इति रामेण मैथिल्याः विषये उक्तः पर्वतः, सीतां दर्शयितुम् इच्छन् अपि, राघवाय न दर्शयामास। तदनन्तरं, दशरथस्य पुत्रः रामः तं शिलासमूहं प्रति उवाच—"मम बाणाग्निना दग्धः, त्वं भस्मसात् भविष्यसि।" "सर्वत्र अनवाप्यः, तृणवृक्षपत्रशून्यः भविष्यसि; अथवा, लक्ष्मण, अद्य अहम् एतां नदीं शोषयिष्यामि।" "यदि अद्य मम चन्द्रमुखीं सीतां न दर्शयति।" इति क्रुद्धः रामः दृष्ट्या दग्धः इव अभवत्। तदा भूमौ राघवः राक्षसस्य महत् पदचिह्नं दृष्टवान्, यत् भीता सीता, रामस्य अभिलाषिणी, इदं तत्र तत्र धावन्ती कृतवती। वैदेह्याः पदचिह्नानि राक्षसस्य च अनुगृहीतानि पश्यन्, स सीतायाः राक्षसस्य च विकीर्णानि पदचिह्नानि अवलोकयन्। भग्नं धनुः, तूणीरं, चूर्णितं रथं च पश्यन्, रामः, हृदयेन उद्विग्नः, प्रियं भ्रातरं उक्तवान्। "पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिस्रजः विकीर्णाः, नानाविधाः मालाः च, सौमित्रे।" "पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र दीप्तसुवर्णमणिसदृशैः बिन्दुभिः आच्छादिता, रक्तबिन्दवः अपि विचित्राः।" "मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही राक्षसैः रूपान्तरैः आहताः, विदारिताः, अथवा भक्षिताः।" "सौमित्र, सीतायाः कारणात्, अत्र राक्षसयोः द्वयोः विवादिनोः तीव्रं युद्धम् अभवत्।" "सौम्य, कस्य धनुः, मोतिमणिविराजितम्, रम्यं शोभनं च, अत्र भूमौ भग्नम् अस्ति?" "बाल, राक्षसस्य वा देवस्य वा धनुः इदं, उदयादित्यसदृशं, वैदूर्यरत्नविभूषितम्?" "कस्य सुवर्णकवचं भग्नम् भूमौ पतितम्? कस्य शतपत्रं दिव्यपुष्पमालाविभूषितं राजच्छत्रम्?" "सौम्य, कस्य भग्नदण्डः भूमौ स्थितः? एते खराः विकृताननाः सुवर्णकवचधारिणः—" "भीषणरूपाः, विशालाङ्गाः—कस्य एते युद्धे निपातिताः? कस्य युद्धध्वजः अग्निसदृशः अत्र शोभते?" "सौम्य, कस्य युद्धरथः भग्नः, दूरं निहितः? सुवर्णभूषिताः बाणाः रथचक्राणि इव विकीर्णाः।" "लक्ष्मण, कस्य एते निपातिताः बाणाः, भीषणदर्शनीयाः, विकीर्णाः? पश्य, द्वौ तूणीरौ भग्नौ, बाणैः पूर्णौ।" "कस्य सारथिः, निपातितः, चाब्जुहस्तः, अंकुशधारः? एष राक्षसस्य मार्गः स्पष्टः।" "पश्य, सौम्य, मम राक्षसैः, क्रूरहृदया रूपान्तरैः, वैरं शतगुणं जातम्, मृत्युः आगतः।" "यदि वैदेही नीताः, हता वा, भक्षिता वा—यदि तपस्विनी सीता नष्टा—तर्हि धर्मः तां रक्षितुं असमर्थः, अस्मिन महावने हृतायाः।" "यदि वैदेही भक्षिता वा, नीताः वा, लक्ष्मण, कः अस्मिन लोके, सौम्य, देवेषु अपि, मम सुखं दातुं शक्नुयात्?" एवं रामः, लक्ष्मणः च, दुःखेन विवर्णौ, सीतायाः अन्वेषणाय मार्गे गच्छन्तौ, पशूनां संकेतैः, भूमौ पुष्पैः, भग्नैः आयुधैः, रक्तबिन्दुभिः, रथचिह्नैः, सर्वं विचिन्वन्तौ, तत्र सीतायाः वियोगदुःखं, राक्षसैः कृतं हिंसां, सर्वं आवलोकयन्, परस्परं संवादं अकुर्वताम्।