रामः शोकविह्वलः, प्रियजनवियोगेन दुःखितः, वैदेहीमपि न पश्यन् विस्मयमयः तत्र स्थितः। सः चिन्तयन्—"या वैदेही मम सर्वं दुःखं हृतवती, सा क्व गतास्ति? अधुनाऽहं बन्धुहीनः वैदेहीमपि न पश्यामि"—इति। तस्य मनसि विचारः उत्पन्नः—"मम रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति; जाग्रतः मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एतत् सरः, गिरिं च पश्यन्।" सः वीरः रामः, सीतायाः अन्वेषणाय सर्वत्र विचरिष्यामि इति निश्चित्य, तत्र स्थितान् महान् पशून् पुनः पुनः निरीक्ष्य, तेषां व्यवहारं द्रष्टुम् आरभत। तेषां लक्षणानि सः अभिप्रायमिव भाषितुं इच्छन्ति इति अवलोकयन्, नरसिंहः राघवः तान् पश्यन् संबोधितवान्। सः सर्वतः पश्यन्, अश्रुपूरितकण्ठः, "सीता क्व?" इति वदन्, तान् पशून् प्रश्नितवान्। तदुक्त्वा, तानि पशवः सहसा दक्षिणदिशं अभिमुख्य, आकाशे संकेतं कृतवन्तः—यत्र मैथिली अपहृताऽभूत्। ते पशवः तस्मिन्पथे गच्छन्तः, नराधिपं पुनः पुनः पश्यन्तः, पथं भूमिं च निरीक्षन्तः गतवन्तः। पुनः, मार्गे ध्वनिं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, रामः तेषां सर्वं संकेतं अर्थं च अवलोकयन्। ततः लक्ष्मणः, प्राज्ञः, करुणामयः, ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—"यदा त्वं 'सीता क्व?' इति पप्रच्छः, तानि पशवः सहसा उत्थाय।" "पशवः भूमिं दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छामः, प्रभो, एषां पश्चिमदिशां प्रति।" "यदि तत्र आगमनस्य किञ्चित् चिह्नं वा, वा धर्मपत्नी दृश्यते—" इति। काकुत्स्थः "सत्यं" इत्युक्त्वा दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह, श्रीमान् रामः भूमिं निरीक्ष्य, भ्रातरौ परस्परं संवादं अकुर्वताम्। तौ पथं पश्यन्तौ, भूमौ पतितैः पुष्पैः यत्र यत्र, रामः पुष्पवृष्टिं भूमौ शयितां अपश्यत्। वीरः रामः, विषण्णः, दुःखितम् लक्ष्मणम् प्रति शोकयुक्तं वचनम् उवाच—"लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि तत्र तत्र परिचितानि।" "एतानि वैदेह्या बद्धानि, मया च वनान्तरे दत्तानि; सूर्यः, वायुः, भूमिः च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति इति मे मन्ये।" "ते पुष्पाणि रक्षन्ति, यत् मम प्रियं तद् कुर्वन्ति।" इत्युक्त्वा, दीर्घबाहुः रामः लक्ष्मणं श्रेष्ठं पुरुषं संबोधितवान्। रामः धर्मात्मा, तद् जलप्रपूरितं पर्वतं प्रति उवाच—"हे गिरिश्रेष्ठ, त्वं तां सर्वाङ्गसुन्दरीं द्रष्ट्वा किम्?" "रामः, त्वया अस्मिन् रम्ये वने मम वियोगेन, क्रुद्धः तत्र पर्वतं सिंहः शशकं इव भाषितवान्।" "मम मैथिलीं, सुवर्णवर्णां, दर्शय, हे पर्वत, न चेत्त्वं सर्वाणि शिखराणि विनाशयिष्यामि।" एवं रामेण मैथिल्याः विषये उक्ते, पर्वतः सीतां दर्शयितुं इच्छन् अपि, राघवाय न प्रकाशितवान्। ततः दशरथात्मजः रामः शिलासमूहं प्रति उवाच—"मम बाणाग्निना दग्धः, त्वं भस्मसात् भविष्यसि।" "सर्वत्र दुर्गमः, तृणवृक्षपर्णहीनः भविष्यसि; अथवा, लक्ष्मण, अद्य अहं एतत् नदीं शोषयिष्यामि।" "यदि त्वं अद्य सीतायाः, चन्द्रमुख्याः, विषये न कथयसि।" इति, क्रुद्धः रामः दृष्ट्या दग्धमिव अभवत्। ततः भूमौ रामः राक्षसस्य विशालपदचिह्नम् अपश्यत्, यत् सीतया भयभीत्या, रामस्य अभिलाषिण्या, इतस्ततः धावन्त्या कृतम्। तेन वैदेह्याः पदचिह्नानि राक्षसस्य अनुगच्छन्ति इति अपश्यत्; सीतायाः राक्षसस्य च विकीर्णानि पदचिह्नानि निरीक्ष्य। तत्र भग्नं धनुः, तूणीरं, रथः च बहुधा भग्नः रामः सस्नेहं भ्रातरं प्रति भयाकुलहृदयः उवाच। "पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिवलयस्य विकीर्णानि बिन्दूनि, विविधानि माल्यानि च, हे सौमित्रे।" "पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र दीप्तैः सुवर्णपिञ्जरैः बिन्दुभिः आवृत्ता, विचित्रैः रक्तबिन्दुभिः च।" "मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही हता, विदीर्णा, वा राक्षसैः रूपान्तरैः भक्षिता।" "सीतायाः कारणेन, हे सुमित्रानन्दन, द्वयोः राक्षसयोः घोरः युद्धः अत्र अभवत्।" "सौम्य, कस्य धनुः, महत्, मुक्तामणिरत्नसंपन्नम्, शोभनम्, भूमौ भग्नं शयितम्?" "बाल, राक्षसस्य वा देवस्य वा धनुः एतत्, उदयादित्यवर्णम्, वैदूर्यरत्नैः भूषितम्?" "कस्य सुवर्णकवचम्, भग्नम्, भूमौ पतितम्? कस्य शतपत्रच्छत्रम्, दिव्यमालाभिः शोभितम्?" "सौम्य, कस्य भग्नदण्डः भूमौ शयितः? एते खराः विकृतवदनाः, सुवर्णकवचधारिणः—" "भीषणरूपाः, विशालशरीराः—कस्य एते युद्धे हताः? कस्य युद्धध्वजः, अग्निवर्णः, भूमौ शयितः?" "कस्य युद्धरथः, त्यक्तः, भग्नः, सौम्य? बाणाः सुवर्णभूषिताः, रथचक्राणि इव विकीर्णाः।" "लक्ष्मण, कस्य एते हताः बाणाः, भीषणदर्शनीयाः, विकीर्णाः? पश्य, द्वौ तूणीरौ भग्नौ, बाणैः पूर्णौ।" "कस्य रथवाहकः, हतः, शस्त्रदण्डग्रहणं कुर्यात्? एष राक्षसस्य पन्थाः स्पष्टः।" "पश्य, सौम्य, मम राक्षसैः, क्रूरहृदयैः, रूपान्तरैः, शत्रुत्वं शतगुणं जातम्, मृत्युं जनयत्।" "यदि वैदेही अपहृता, हता, वा भक्षिता; यदि तपस्विनी सीता नष्टा—तर्हि धर्मः तां रक्षितुं न समर्थः, अस्मिन महान् वने हृतायाः।" एवं रामः, लक्ष्मणेन सह, सीतायाः अन्वेषणाय दुःखितः, पशून् पर्वतान् नदीं च पृष्ट्वा, भूमौ विकीर्णानि पुष्पाणि, पदचिह्नानि, भग्नानि आयुधानि, रक्तबिन्दूनि, राक्षसयुद्धचिह्नानि च निरीक्ष्य, शोकविह्वलः, भ्रातरं प्रति दुःखपूर्णं संवादं अकुरोत्।