लक्ष्मणस्य वाक्यं श्रुत्वा—"न जानामि, राम, कुत्र सा सुकुमारवक्षा सीता"—रामः शोकसम्भ्रान्तचित्तः दुःखेन विवर्णः अभवत्। ततः स्वयम् रामः गोडावरीं नदीं समीपमगच्छत्, तस्यास्तीरे स्थित्वा सः व्याकुलचित्तः इदं वचनम् अवदत्—"क्व सा सीता?" राक्षसराजेन, मृत्युं प्रति नियता सीता हृता, किन्तु तदा न देवाः न गोडावरी रामाय तत् आख्यातुम् इच्छन्ति स्म। देवैः प्रेरिता—"प्रियां तस्य वद"—इति, शोकाकुलस्य रामस्य पृष्टा अपि सा नदी सीतायाः विषये न किञ्चित् अवदत्। रावणस्य रूपं तस्य दुष्कृत्यम् च चिन्तयन्ती, भयात् सा नदी वैदेह्याः रहस्यं न प्रकाशयत्। गोडावरीदर्शनात् सीतां न दृष्ट्वा निराशः रामः सौमित्रिं प्रति दुःखार्तः इदं वचनम् अवदत्—"एषा गोडावरी, प्रिय, मम प्रश्नं न प्रत्यभाषत; अहं जनकं किम् उक्त्वा गमिष्यामि, हे लक्ष्मण?" "सीतायाः मातरं विना, सा या मम प्रिया, राज्यात् वञ्चिता, वनवासिनी, तस्यै किं दुःखदं वाक्यं वदामि?" "या वैदेही मम सर्वं दुःखं नाशयामास, सा कुत्र गता? बन्धुभिः वियुक्तः अहम् अपि वैदेहीं न पश्यामि।" "मम निद्रारहितः रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति, मन्दाकिनीं जनस्थानं एतत् पञ्चवटं पर्वतं च पश्यन् शयिष्ये।" "यदि सीता प्राप्तुं शक्या तर्हि सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि; एते महान्तः मृगाः, वीर, पुनः पुनः मां पश्यन्ति।" "तेषां चेष्टितानि पश्यामि, इव ते मां वक्तुम् इच्छन्ति।" इति चिन्तयन् रामः तान् मृगान् दृष्ट्वा, सः पुरुषर्षभः, तान् इदं सम्बोधितवान्—"क्व सीता?" इति। तदा तेन नरपतिना पृष्टाः सर्वे मृगाः सहसा दक्षिणदिशं व्योम्नि दर्शयन्तः उत्तस्थुः, यत्र मैथिली रावणेन नीताऽभूत्। ते मार्गे गच्छन्तः पुनः पुनः नरपतेः पृष्ठतः अपश्यन्, तस्य मार्गं भूमिं च निरीक्षन्तः। पुनः तैः शब्दः कृतः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, रामः तेषां सर्वेषां चेष्टाः अर्थं च अवगच्छन्। ततः लक्ष्मणः, बुद्धिमान् करुणयुतः, ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—"यदा त्वया 'क्व सीता?' इति पृष्टं, तदा एते मृगाः सहसा उत्तस्थुः।" "मृगाः भूमिं दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छाव, प्रभो, अस्याम् अनया नैऋत्यदिशा।" "यदि तत्र आगमनस्य कश्चित् चिन्हं वा, सा वा सा साध्वी दृश्यते—" इति। "एवम्" इति काकुत्स्थः प्रत्युवाच, दक्षिणां दिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह सः श्रीमान् भूमिं निरीक्षन् गतः, एवं तौ भ्रातरौ परस्परं संवादमकुरुताम्। तौ पथि भूमौ पतितपुष्पैः आच्छादितां पश्यन्तौ, रामः पुष्पवृष्टिं क्षितौ निहितां ददर्श। दुःखितः रामः शोकाकुलं वाक्यम् अपि दुःखार्ताय लक्ष्मणाय उवाच—"एतानि पुष्पाणि लक्ष्मण, अहम् अभिजानामि।" "एतानि वन्ये मया दत्तानि वैदेह्या बद्धानि; मन्ये सूर्यः, वायुः, पृथिवी च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति।" "ते मम प्रियं कुर्वन्तः पुष्पाणि रक्षन्ति।" इत्युक्त्वा महाबाहुः रामः पुनः पुरुषश्रेष्ठं लक्ष्मणम् उवाच। ततः धर्मात्मा रामः स्रवन्त्याः शैलस्य समीपे स्थित्वा तम् उवाच—"हे शैलराज, सर्वाङ्गसुन्दरीं तां दृष्टवान् असि किम्?" "या रामा मया त्वया च अस्मिन् रम्ये वने वियुक्ता, क्रुद्धा इव सिंहः लघुमृगं प्रति, पर्वतं प्रति उवाच।" "मम सीतां, सुवर्णवर्णां रूपसम्पन्नां दर्शय, पर्वत, न चेत् सर्वाणि शिखराणि ते विनाशयिष्यामि।" इति रामेण मैथिल्याः विषये पृष्टः सः पर्वतः, सीतां दर्शयितुम् इच्छन् अपि, राघवाय ताम् न दर्शयत्। ततः दशरथात्मजः रामः शिलासंघातं प्रति उवाच—"मम बाणाग्निना दग्धः त्वं भस्मसात् भविष्यसि।" "त्वं सर्वत्र अगम्यः भविष्यसि, तृणवृक्षपत्रविहीनः; अथवा, लक्ष्मण, अद्य एषां नदीं शोषयिष्यामि।" "यदि अद्य मम चन्द्रमुखीं सीतां न दर्शयिष्यसि।" इत्येवं क्रुद्धः रामः दृष्ट्या दहन्निव बभूव। भूमौ तदा सः राक्षसस्य महत् पदचिह्नं ददर्श, या सीता भीता रामं स्मरन्ती इतस्ततः धावन्ती तेन चिह्नेन दृष्टा। वैदेह्याः पदचिह्नानि तस्य राक्षसस्य च अनुसृत्य रामः तान् विचित्रितपदचिह्नान् पश्यन्। तत्र भग्नं धनुः, तूणीरं, भग्नानि अनेकानि रथाङ्गानि अपि ददर्श; रामः चित्तविसन्नः प्रियं भ्रातरं उवाच। "पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिद्रव्याणि भूमौ विकीर्णानि, नानाविधानि माल्यानि च, सौमित्रे।" "पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र प्रभामयैः सुवर्णतुल्यैः बिन्दुभिः आवृता, विचित्रैः रक्तबिन्दुभिः च।" "मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही ताडिता, विदीर्णा, अथवा राक्षसैः कामरूपिभिः अपि भक्षिता।" "सीतायाः कारणेन, हे सुमित्रानन्दन, अत्र द्वयोः राक्षसयोः भीषणः संग्रामः जातः।" "सौम्य, केन महद् धनुः, मुक्ताफलमणिविचित्रं, शोभनं, भूमौ भग्नं निहितम्?" "वत्स, एतद् धनुः राक्षसानां वा, देवतानां वा? यत् उदयार्कसङ्काशं, वैडूर्यरत्नमण्डितम्?" एवं रामः लक्ष्मणः च दुःखार्तौ मार्गे पुष्पाणि रत्नानि च पश्यन्तौ, भूमौ रक्तबिन्दून् दृष्ट्वा, सीतायाः दुःखदं चिन्तयन्तौ, रावणकृतं दुष्कर्म अनुभवन्, दक्षिणदिशं प्रति गतवन्तौ।