रामः स्नानस्थलेषु वैदेहीं न पश्यति, न च तस्याह्वानं प्रत्युत्तरं लभते। स दुःखहरां वैदेहीं कुत्र गतां इति चिन्तयन् तत्र स्थितः। लक्ष्मणः अपि तां तन्वीं न जानाति, कुत्र सा इति। लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा रामः शोकविह्वलः, मोहग्रस्तः अभवत्। ततः रामः स्वयं गोदावरीं नदीं समीपं गच्छति। नदीं प्राप्त्वा रामः पप्रच्छ—"सीता कुत्र अस्ति?"। यद्यपि राक्षसराजेन सीता हरिता, मृत्युप्राप्ता च, तत्र गोदावरी नदी च प्राणी च रामाय न अवदन्। प्राणिभिः प्रेरितः—"तस्य प्रियायाः वृत्तान्तं कथय"—रामः शोकग्रस्तः पृच्छन् अपि नदी सीतायाः वृत्तान्तं न अवदत्। रावणस्य रूपं तस्य पापस्य कर्म च चिन्तयित्वा, भीत्या नदी वैदेहीं न प्रकटयामास। नदीं सीतां न दर्शयन्तीं दृष्ट्वा, रामः निराशः, सीतां न दृष्ट्वा पीडितः, सौमित्रये वाक्यं उवाच। "एषा गोदावरी, प्रिय, किञ्चित् उत्तरं न ददाति। लक्ष्मण, जनकं यदा द्रक्ष्यामि, तदा किम् वदामि?"। "सीतायाः मातरं विना, तस्याः प्रियायाः दुःखदं वचनं कथं वदामि—या मम प्रिया, वनवासिनी, राज्यविहीना?"। "वैदेही, या सर्वं दुःखं मम हरति—सा कुत्र गताऽस्ति? बन्धुहीनः अहं, वैदेहीं अपि न पश्यामि।" रामः मन्यते—"रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति, अहं जागरूकः मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एषं पुष्करिणीं, गिरिं च पश्यन्।" "यत्र यत्र सीता दृष्टुं शक्यते, तत्र तत्र अहं अन्वेषयिष्यामि। एते महान्तः पशवः, वीर, पुनः पुनः मां पश्यन्ति।" "अत्र तेषां भावं पश्यामि, इव ते मम संवादं इच्छन्ति।" तान् दृष्ट्वा, पुरुषसिंहः रामः तान् संबोधितवान्। परितः दृष्ट्वा, अश्रुपरिप्लुतः रामः "सीता कुत्र?" इति उवाच। नरपतिना संबोधिताः पशवः सहसा उत्थिताः। सर्वे दक्षिणां दिशं अभिमुख्य आकाशं दर्शयन्ति—यत्र मैथिली हृता। तेन पथेन गच्छन्तः, ते नरपतिं पुनः पश्यन्ति; पशवः पथं भूमिं च निरन्तरं वीक्षन्ति। पुनः, गच्छन्तः, शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन दृष्टाः, तेषां सर्वेषां भावं अर्थं च लक्ष्मणः अवलोकयत्। बुद्धिमान् दयालुः लक्ष्मणः ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—"यदा त्वं 'सीता कुत्र?' इति पप्रच्छः, तदा पशवः सहसा उत्थिताः।" "पशवः भूमिं दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति। प्रभो, तस्मिन् पश्चिमदिशं गच्छाव।" "यदि तत्र आगमनस्य चिन्हं अस्ति, वा या धर्मपत्नी तत्र दृश्यते—" "सत्यं," इति ककुत्स्थः उवाच, दक्षिणां दिशं प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह, रामः भूमिं निरीक्ष्य, भ्रातरौ परस्परं संवादं अकुर्वताम्। पथं पश्यन्तौ, भूमौ पतितैः पुष्पैः आवृतं पश्यन्तौ, रामः भूमौ पुष्पवृष्टिं अपश्यत्। वीरः रामः, दुःखितः, दुःखपूर्णं वचनं लक्ष्मणं, दुःखितं अपि, उवाच—"लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि अहं परिचिनोमि।" "वनमध्ये वैदेहीनिबद्धानि, मया दत्तानि। मन्ये, सूर्यः, वायुः, भूमिः च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति।" "ते पुष्पाणि रक्षन्ति, मम प्रियं कुर्वन्ति।" एवमुक्त्वा, रामः, महाबाहुः, लक्ष्मणं, श्रेष्ठं नराणां, उवाच। धर्मात्मा रामः, पर्वतं जलाशययुक्तं संबोधितवान्—"हे गिरिवर, त्वं सर्वांगसौंदर्ययुक्तां तां दृष्टवान् वा?" "मया वियुक्ता रामा, त्वया अस्मिन रम्ये वने, पर्वतं तत्र क्रुद्धः उवाच, सिंहः इव लघुं पशुम्।" "सीतां, सुवर्णवर्णां, रूपवतीं, दर्शय, पर्वत, अन्यथा सर्वाणि शिखराणि नाशयिष्यामि।" रामेन मैथिल्याः विषये उक्तः पर्वतः, इव दर्शयितुं इच्छन्, रामाय तां न प्रकटयामास। ततः रामः दशरथसुतः शिलाखण्डं उवाच—"मम बाणाग्निना दग्धः, त्वं भस्मीकृतः भविष्यसि।" "सर्वत्र अनवाप्यः भविष्यसि, तृणवृक्षपत्रहीनः; अथवा लक्ष्मण, अद्य अहं एतां नदीं शोषयिष्यामि।" "यदि अद्य त्वं मम चन्द्रमुखीं सीतां न कथयिष्यसि।" क्रुद्धः रामः, दृष्ट्या इव दह्यमानः अभवत्। भूमौ रामः विशालं राक्षसपदं अपश्यत्, यत्र सीता, रामं स्मरन्ती, भयात् इह तत्र धावन्ती पदं स्थापयति। सीतायाः पदानि, राक्षसस्य च पदानि, रामः अपश्यत्; तत्र सीतायाः राक्षसस्य च विकीर्णानि पदानि निरीक्ष्य। भग्नं धनुः, तूणीरं, रथं च बहुधा भग्नं रामः दृष्ट्वा, हृतहृदयः प्रियं भ्रातरं उवाच। "पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः सुवर्णमणिकाञ्चनानि भूमौ विकीर्णानि, विविधानि माल्यानि, सौमित्रे।" "पश्य, सौमित्रे, भूमिः सर्वत्र दीप्तसुवर्णसदृशैः बिन्दुभिः आच्छादिता, विचित्रैः रक्तबिन्दुभिः च।" "मन्ये, लक्ष्मण, वैदेही आहताऽस्ति, विदारिताऽस्ति, वा राक्षसैः रूपान्तरेषु भक्षिता।" "सीतायाः कारणेन, सुमित्रानन्दन, द्वयोः राक्षसयोः इह घोरयुद्धं अभवत्।" "सौम्य, कस्य महाधनुः, मुक्ताफलरत्नमण्डितं, शोभनं, दीप्तं, इह भूमौ भग्नं स्थितम्?