सूर्यं जगत्कर्तारं सर्वस्य ज्ञातारं, सत्यासत्ययोः साक्षिणं सर्वकर्मणां, दुःखेन संतप्तः रामः प्रार्थयामास—क्व गता मम प्रिया, अथवा कच्चित् कश्चित् हरति ताम्? सर्वं मम आख्याहि। तव हि लोकेषु किमपि न अप्राप्तम्, तस्मात् हे वायोः, कुलस्य पालकां तां सीतां मृतां वा हृतां वा पन्थानमागतम्, सर्वं मे वद। एवं दुःखेन पीडितः रामः मूर्च्छितः विलपन्निव यदा वदति, सौमित्रिः स्थिरबुद्धिः तं समये यथोचितं वाक्यमुवाच—शोकं त्यज, धैर्यं समाश्रय, निश्चयं कुरु; धीराणां महतीषु अपि कृत्येषु न प्रमादः विद्यते। एवमुक्तेऽपि सौमित्रिणा धैर्ययुक्तया वाचा, स रघुनन्दनः दुःखपीडितः तद्वाक्यं न शुश्राव, धैर्यं च त्यक्त्वा पुनः महता शोकसमुच्चयेन विव्यथे। शृणु अद्य वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः। दीनः स रामः लक्ष्मणं दुःखार्तया वाचा उवाच—शीघ्रं लक्ष्मण, गत्वा गोदावरीं नदीं पश्य, किं तत्र सीता पद्मानि आहरन्ती गतवती। एतद् रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः पुनः त्वरितगमनः शोभनां गोदावरीं जगाम; स्नानस्थलानि विचित्य, पुनः रामं प्रति प्रत्यागत्य अवदत्—न अहं तां स्नानस्थलेषु पश्यामि, न च मम आह्वानेन प्रतिस्वरामि; कुत्र सा वैदेही दुःखहरिणी प्राप्ता? न वेद्मि राम, कुत्र सा सुललिता। लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा रामः शोकसंविग्नचित्तः सञ्जातविषादः बभूव। स रामः स्वयम् अपि गोदावरीं समुपेत्य, तत्र आगत्य, 'क्व सीता?' इति पप्रच्छ। सा तु राक्षसराज्ञा रावणेन हृता, मृत्यवे नियता, तदा गोदावरी नदी च, तत्र स्थितानि भूतानि च, रामाय न किञ्चिद् अवोचन्। भूतैः प्रेरितया—'प्रियमस्य रामस्य आख्याहि'—इत्यपि, शोकाकुलस्य रामस्य पृष्टा सा नदी न किंचिद् अवदत्। रावणस्य रूपं तद् दुष्कृत्यं च चिन्तयन्ती, भीत्या सा नदी वैदेहीं न प्रकाशयामास। नदीदर्शनात् निराशः रामः, सीताम् अदृष्ट्वा संतप्तचित्तः सौमित्रिं प्रति वाक्यमुवाच—'एषा गोदावरी, प्रिय, न किंचिद् प्रतिवदति; कथं जनकाय मम दर्शनसमये वदामि, हे लक्ष्मण?' 'सीतायाः मातरं विना, का दुःखदा वाणी वक्तव्या—या मम प्रिया, वने वसन्ती, राज्ये वञ्चिता?' 'सा वैदेही या सर्वं मम शोकं अपानयत्, सा कुत्र गता? बान्धवविहीनः अहं, अपि च वैदेहीं न पश्यामि।' 'रात्रयः मम दीर्घाः भविष्यन्ति, जाग्रतः, मंदाकिनीं जनस्थानं, एतत् सरः, गिरिं च पश्यन्।' 'सर्वत्र विचेष्ये यदि सीता दृष्टुं शक्या; एते महावनेचराः पुनः पुनः मामवलोकयन्ति।' 'तेषां चेष्टां पश्यामि, इव ते वक्तुमिच्छन्ति।' एवं तान् पशून् विलोक्य, नरव्याघ्रः राघवः तान् सम्बोधितवान्। सर्वतः निरीक्ष्य, अश्रुपूर्णया वाचा स उवाच—'क्व सीता?' इति। नरपतिना एवमुक्ताः ते पशवः सहसा उत्थाय, सर्वे दक्षिणदिशं व्योम्नि दर्शयन्तः स्थिताः—यत्र मैथिली हृता। ते गत्वा तम् मार्गं, नरपतिं पृष्ठतः निरीक्षन्तः, तं मार्गं भूमिं चावलोकयन्तः, पुनः शब्दं कृत्वा, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, तेषां सर्वेषां चेष्टाः अर्थं च लक्ष्मणः अवगच्छत्। सौमित्रिः बुद्धिमान् दयालुः ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—'यदा त्वया पृष्टम्—"क्व सीता?"—तदा एते पशवः सहसा उत्थाय, भूमिं च दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छामः, नाथ, एतां नैऋत्यदिशं प्रति। यदि तत्र आगमनस्य किञ्चित् चिह्नं अस्ति, वा सा महाभागा द्रष्टुं शक्या—' 'एवम्' इति काकुत्स्थः उक्त्वा दक्षिणां दिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह स महाबाहुः पृथिवीं निरीक्षन्, भ्रातरौ अन्योन्यं संवादं चक्रतुः। पतितपुष्पैः समाकीर्णं मार्गं पश्यन्, रामः भूमौ पुष्पवृष्टिं ददर्श। स वीर्यवान् रामः, शोकसन्तप्तः, दुःखार्तं वचनं लक्ष्मणाय—अपि च दुःखार्ताय—उवाच—'एतानि पुष्पाणि लक्ष्मण, अहं जानामि; एतानि वैदेह्या बद्धानि, मया वने दत्तानि। मन्ये, एतानि दिवाकरः, पवनः, पृथिवी च रक्षन्ति। मम प्रीतये पुष्परक्षणं कुर्वन्ति।' एवं उक्त्वा, महाबाहुः रामः पुरुषर्षभं लक्ष्मणं पुनरुवाच। धर्मात्मा रामः तदापि स्रोतोमुखसंपन्नं गिरिं सम्बोधितवान्—'हे पर्वतराज, किम् एकाङ्गरूपसौन्दर्ययुक्तां तां दृष्टवानसि?' 'त्वया मम वियोगेन अस्मिन् शोभने वने सा रामा वियुक्ता।' क्रुद्धः स तं पर्वतं सिह इव लघुप्राणिनं प्रति उक्तवान्—'दर्शय मे सीतां, रूपयौवनसम्पन्नां सुवर्णवर्णां, पर्वत, अन्यथा सर्वाणि शिखराणि ते विनाशयामि।' एवं राघवेण मैथिल्याः विषये उक्ते, स पर्वतः इव दर्शयितुमिच्छन्, तां न प्रकाशयामास। ततः दशरथात्मजः रामः तं शैलसमूहं प्रति उवाच—'मम बाणाग्निना दग्ध्वा त्वां भस्मसात्करिष्यामि।' 'त्वं सर्वत्र अनवाप्यः भविष्यसि, तृणवृक्षपत्रवर्जितः; अथवा अद्य लक्ष्मण, एतां नदीं शोषयिष्यामि।