राघवः स दुःखेन विवर्णवदनः सन्दिग्धया बुद्ध्या चिन्तयन् सन्देहं प्रकटयति—"एषा पुष्पिततरुसम्पन्ना विविधपक्षिसंकुला यमशोकवनिका सीता प्रविष्टा स्यात्, किन्तु सा भीरुका एकाकिनी तत्रापि गन्तुं न शक्या, इत्यपि न सम्भाव्यते।" ततः सः सूर्यं जगत्कर्तारं सर्वज्ञं सत्यासत्यस्य साक्षिणं समुपेत्य प्रार्थयते—"हे सूर्य, मम प्रियाया गमनं वा हरणं वा यथातथ्यं सर्वं मे प्रकाशय, दुःखेन संतप्तस्य मे हृदयस्य शान्तिं कुरु।" पुनः सर्वलोकविदं पवनं सम्बोध्य सः पृच्छति—"त्वं यः सर्वं जानाति, सा कुलधर्मपालिका मम भार्या मृतापि वा, हृता वा, गच्छन्ती वा, तस्याः स्थितिं मे कथय।" एवं रामः शोकग्रस्तः मूर्च्छितचित्तः विलपन् वदति स्म। तदा सौमित्रिः स्थिरधीरः समययुक्तं हितं वाक्यम् उक्तवान्—"शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, अन्वेषणे च निश्चयं कुरु। कृतनिश्चयाः पुरुषाः कष्टतमेष्वपि कार्येषु न प्रमाद्यन्ति।" सौमित्रिणा एवमुक्तः अपि, रघुकुलनन्दनः दुःखेन ग्रस्तः धैर्यं न शशाक ग्रहीतुं, पुनः महता शोकवेगेन आविष्टः अभवत्। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे चतु:षष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। ततश्च दुःखशोकपरायणः रामः लक्ष्मणं करुणया वाचा इत्युक्तवान्—"शीघ्रं लक्ष्मण, गत्वा गोदावरीं नदीं निरीक्षस्व।" "सर्वथा सीता तत्र पद्मानि सञ्चिन्वती याता स्यात्" इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः पुनः शीघ्रतया शोभनां गोदावरीं नदीं जगाम। स्नानस्थलानि सर्वाणि अन्वेष्य, सः पुनरागतः रामं प्रति वचनम् उक्तवान्—"न अहं स्नानस्थलेषु तां पश्यामि, नापि मम आह्वाने प्रत्युत्तरं ददाति; क्व सा वैदेही दुःखहरिणी प्राप्ता?" "न वेद्मि राम, सा कुतः गताऽस्ति, सुकुमारतनुका।" इति लक्ष्मणस्य वचः शृत्वा रामः विषण्णः, शोकमोहाभिप्लुतः अभवत्। ततः रामः स्वयम् गोदावरीं समीपं जगाम, उपगम्य तां नदीं सः पप्रच्छ—"क्व सीता?" सीता तु राक्षसराजेन रावणेन हृता, मृत्युप्रायां जाता, तथापि न देवाः, न गोदावरी नदी रामाय तस्याः विषयं कथयामासुः। देवैः प्रेरिता—"प्रियायाः विषयं ब्रूहि"—इत्यपि दुःखार्तेन रामेण पृष्टा नदी मौनमेव आस्थितवती। रावणस्य रूपं कर्म च चिन्तयन्ती, भयात् नदी वैदेहीं न प्रकाशयामास। नदीदर्शनात् निराशः, सीतां दृष्टुं न शक्ता रामः सौमित्रये वचनम् अवदत्—"एषा गोदावरी न किञ्चिद् उत्तरं ददाति, लक्ष्मण, अहं जनकं किमुक्त्वा प्रतियास्यामि?" "सीतामातरं विना, सा या मम प्रिया, वनवासे राज्यविहीना, तस्यैः किं दुःखदं वचनं वक्ष्यामि?" "या वैदेही मम सर्वदुःखं हरति, सा क्व गताऽस्ति? अद्य बन्धुविहीनस्य मम वैदेही न दृश्यते।" "रात्रयः मम दीर्घाः भविष्यन्ति, जाग्रतः मम दृष्टिपथं मन्दाकिनी, जनस्थानं, एषः आपगः, एषः पर्वतः च भविष्यन्ति।" "यत्र कुत्रापि सीता दृश्येत, सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि; एते महाशया मृगाः पुनः पुनः मां पश्यन्ति।" "तेषां चेष्टितानि पश्यामि, मान्यते यथा ते मम किञ्चिद् वक्तुम् इच्छन्ति।" इति उक्त्वा राघवः, पुरुषर्षभः, तान् पशून् संबोधितवान्। सर्वे पशवः दक्षिणदिशं मुखानि कृत्वा आकाशं दर्शयन्ति—तत्रैव मैथिली हृता। तेन मार्गेण गच्छन्तः, पुनः पुनः नरपतिं पृष्ठतः पश्यन्ति; तानि पशवः मार्गं भूमिं च निरीक्षन्ति। ते पुनः शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्ष्यमाणाः, तेषां सर्वाणि चेष्टितानि अर्थान् च लक्ष्मणः अवगच्छत्। ततः लक्ष्मणः, बुद्धिमान् दयालुः, ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—"त्वया पृष्टे 'क्व सीता?' इति, एते पशवः सहसा उत्तिष्ठन्ति।" "पशवः भूमिं च दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति; गच्छाव, प्रभो, अस्यां नैऋत्यां दिशि।" "यदि तत्र तस्याः आगमनस्य कश्चिद् चिह्नं वा, सा पुण्या दृष्टा वा—" "एवमेव" इति काकुत्स्थः दक्षिणां दिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह गच्छन्, सः महात्मा भूमिं निरीक्ष्य, भ्रातरौ अन्योन्यं संवादं चक्रतुः। ते पथि पतितानि पुष्पाणि भूमौ दृष्ट्वा, रामः पुष्पवर्षं भूमौ शयानं अपश्यत्। सः वीरः रामः, दुःखितः, लक्ष्मणं प्रति शोकपूर्णं वाक्यम् अवदत्—"एतानि पुष्पाणि लक्ष्मण, अहं जानामि।" "इमानि वैदेह्या बद्धानि, मया च वने दत्तानि; मन्ये सूर्यः, वायुः, भूमिश्च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति।" "तेषां रक्षणं मम प्रीत्यर्थं कुर्वन्ति।" इति उक्त्वा, रामः महाबाहुः, उत्तमं नरं लक्ष्मणं प्रत्युवाच। रामः धर्मात्मा, स्रोतःसम्पन्नं पर्वतम् उद्दिश्य उवाच—"हे गिरिश्रेष्ठ, त्वं या सर्वाङ्गसुन्दरी तां दृष्टवान् किम्?" सीतावियोगेन क्षुब्धः, रम्ये वने तं पर्वतं सिंहः इव लघुं पशुं कुपितः समुपेत्य अवदत्—"मम प्रियां सीतां, सुवर्णवर्णां, रूपसम्पन्नां, दर्शयतु, अन्यथा सर्वाणि शिखराणि ते विनाशयिष्यामि।" एवं रामेण मैथिल्या विषये उक्ते, सः पर्वतः सीतां दर्शयितुं इच्छन् अपि, राघवाय तां न प्रकाशयामास। ततः दशरथसुतः रामः शिलासंकटे उवाच—"मम बाणाग्निना दग्धः भस्मसात् भविष्यसि।