राघवः, पद्ममुखीमिव पद्मलोचनां जानकीं स्मरन्, इत्येव चिन्तयामास—"सा कदाचित् पद्मानि संग्रहातुं सरः गच्छेत्," इति। किन्तु, तस्याः मया विना सरः गमनं न सम्भाव्यते। एवं पुष्पितविटपिवनं, नानाविहगनिनादितं, सा प्रविष्टा स्यात् इति अपि चिन्तयामास; तथापि, सा भीरुका एकाकिनी तत्र गन्तुं न शक्ष्यति इति मनसि अवर्तयत्। ततः दुःखेन पीडितः रामः सूर्यं प्रार्थयत्—"हे सूर्य, लोकस्य कर्ता, सर्वकर्मणां सत्यासत्ययोः साक्षिन्, मम प्रियतमा क्व गता, वा कच्चित् हरिता, सर्वं मे कथय, दुःखेन संतप्तस्य।" पुनः, "हे वात, यस्य तव किञ्चिदपि न अप्राप्तं लोकेषु, या कुलस्य रक्षिका सा, सा मृत्वा, हृता, उत मार्गे विचरन्ती अस्ति, इति मे वद," इति व्याहरत्। एवं रामः शोकाभिभूतः, मूर्च्छितवत् विलपन्, सौमित्रिणा समये युक्तया वाचा सम्बोधितः—"शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, अन्वेषणाय निश्चयः क्रियताम्। दृढनिश्चयानां पुरुषाणां कष्टेष्वपि कार्येषु न प्रमादः।" इति। तथापि, लक्ष्मणस्य धैर्ययुक्तां वाणीं न श्रुत्वा, शोकग्रस्तः राघवः पुनः महता शोकदुःखेन आक्रान्तः। इदानीं श्रृणु वाल्मीकिना विरचितस्य पुण्यस्य रामायणस्य अरण्यकाण्डस्य चतुःषष्टितमः सर्गः। दुःखेन संतप्तः रामः लक्ष्मणं शोकपूर्णया वाचा उवाच—"शीघ्रं गच्छ, लक्ष्मण, गोधावरीं प्रति गत्वा जानहि।" "कच्चित् जानकी पद्मानि संग्रहातुं गोधावरीं गता?" इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः पुनः गत्वा, शीघ्रगामी सः रम्यां गोधावरीं प्राप्तः, तस्याः स्नानस्थलानि अन्विष्य, रामं प्रत्युपागतः। सः उवाच—"न अहं स्नानस्थलेषु तां पश्यामि, न च मम आह्वानेन प्रतिवदति; कुत्र सा वैदेही, दुःखनाशिनी, प्राप्ता?" "न वेद्मि, राम, कुत्र सा सुकुमारी अस्ति," इति लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः शोकसन्तप्तः मूर्च्छितवत् बभूव। रामः स्वयम् अपि गोधावरीं प्रति गतः। तत्र गत्वा, "कुत्र सीता?" इति पप्रच्छ। राक्षसराजेन हृता सा मैथिली, मृत्यवे नियता, तथापि देवताः गोधावरी च रामाय न किञ्चिद् अकथयन्। देवगणैः प्रेरिता अपि, "प्रियां तस्य वद," इति, शोकातुरेण रामेण पृष्टा अपि, नद्या न किंचिद् उक्तम्। रावणस्य रूपं तस्य दुष्कृत्यं च चिन्तयन्त्या नद्याः भीत्या वैदेही न प्रकाशिता। तत्र रामः, सीतां न दृष्ट्वा निराशः, सौमित्रिं प्रति शोकपूर्णया वाचा उवाच—"गोधावरी मम किञ्चिदपि न प्रतिवदति; हे लक्ष्मण, यदा जनकं द्रक्ष्यामि, तदा किं वदामि?" "सीतायाः मातरं विना, सा या मम प्रिया, राज्यात् विहीना, वने वसन्ती, तस्यै किं दुःखितं वचनं वदामि?" "या वैदेही सर्वं मे शोकं अपानयत्, सा कुत्र गता? बन्धुभिः विहीनः, अहं तामपि न पश्यामि।" "मा चिरं रजनीः स्युः मम, मन्दाकिनीं जनस्थानं एतत् सरः गिरिं च पश्यन् अहं जागरिष्यामि।" "सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि यदि सीता दृष्टुं शक्या; एते महाश्वापदाः पुनः पुनः मां पश्यन्ति।" "अत्र तेषां संकेतं पश्यामि, इव ते वक्तुम् इच्छन्ति," इति लक्ष्मणं उक्त्वा, राघवः तान् पशून् अपृच्छत्। शोकवेगात् रुद्धकण्ठः, "कुत्र सीता?" इति जगाद। तदा पशवः सर्वे सहसा दक्षिणदिशं व्योम्नि दर्शयन्तः उत्थिताः। तेन गम्यमानां दिशं प्रति दृष्ट्वा, ते नरश्रेष्ठं पृष्ठतः पश्यन्तः, मार्गं भूमिं च निरीक्षन्तः गच्छन्ति स्म। पुनः शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्ष्यमाणाः, तेषां सर्वेषां संकेतार्थं लक्ष्मणः अवगच्छत्। सौमित्रिः प्राज्ञः दयालुः च अग्रजं प्रति उवाच—"यदा त्वया 'कुत्र सीता?' इति पृष्टम्, तदा पशवः सहसा उत्थिताः।" "पशवः भूमिं दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति; गच्छाम, आर्य, एषा नैऋत्यदिशः।" "यदि तत्र आगमनस्य कश्चित् संकेतः अस्ति, अथवा सा सती दृष्टा चेत्।" "एवम्," इति काकुत्स्थः दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सहितः सः महात्मा भूमिं पश्यन् तत्र गच्छन्, भ्रातरौ परस्परं समालपेताम्। पथि पतितानि पुष्पाणि पश्यन्, रामः भूमौ पुष्पवर्षं ददर्श। दुःखितः रामः, दुःखितं लक्ष्मणं प्रति, "लक्ष्मण, एतानि पुष्पाणि जानामि," इति शोकपूर्णया वाचा अवदत्। "एतानि वन्ये मया दत्तानि, वैदेह्या बद्धानि। मन्ये, सूर्यः, वायुः, पृथ्वी च एतानि पुष्पाणि रक्षन्ति।" "ते मम प्रियतमे कार्ये पुष्परक्षणं कुर्वन्ति," इत्युक्त्वा, महाबाहुः रामः लक्ष्मणं पुनरुवाच। धार्मिकः रामः, निर्झरयुतं गिरिं प्रति उवाच—"हे पर्वतराज, सर्वाङ्गसुन्दरीमां दृष्टवान् असि?" "एषा रामा त्वया मया च वियुक्ता, अस्मिन रम्ये वने;" सः पर्वतं सिंह इव लघुश्वापदं रुष्टः अभाषत। "द्रक्ष्यामि यदि, हे पर्वत, सा सुवर्णवर्णा सीता, न चेत् सर्वाणि शिखराणि ते विनाशयिष्यामि।" एवं रामेण मैथिल्याः विषये पृष्टः सः पर्वतः, इव सीतां दर्शयितुम् इच्छन् अपि, राघवाय न किंचिद् अवोचत्।