रामः दुःखसम्भूतया वाचा लक्ष्मणं समभाषत—“लक्ष्मण, वनवासे बहून् क्लेशान् सहित्वा मम शरीरे यः शोकः उपशमितः, स इदानीं सीतावियोगेन पुनरिव प्रज्वलितः, शुष्ककाष्ठेषु सहसा दग्धाग्निरिव। नूनम् सा धर्मज्ञा सीता राक्षसेन भयात्संविग्ना नभसि समीपे नीताऽभूत्, तस्याः मधुरं स्वनं भीतेन विकृतं सञ्जातं, सा पुनः पुनः भीतया करुणं क्रन्दितवत्यस्ति। मम प्रियतमा या सुमधुरा सुकुमाराङ्गी चन्दनरागेण सदा सुसंस्कृता स्तनद्वयं, तस्याः तानि सुस्निग्धानि रक्तमृद्भिः समलङ्कृतानि स्युः—नूनं सा महता दुःखेन पीडिता। या मुखमेकं सुकुमारं स्वच्छं मृदुवचनं च, केशपाशेन सुशोभितं, सा राक्षसबलात् निगृहीता न प्रकाशते—राहुग्रस्तशशाङ्कमिव। या मम धर्मपत्नी सुमनाः सुभगा सुमध्यमाऽभूषिता हारैः सदा शोभना, तस्याः ग्रीवा राक्षसैः भक्षिताऽस्ति, एते च रुधिराशनाः राक्षसाः निर्जने वने तां पीडयन्ति। अहं विना या सा कानने एकाकिनी राक्षसैः हृता, सा नूनम् दुःखार्ता क्रौञ्चीव दीर्घनेत्रा विसृता करुणं क्रन्दितवती। अत्रास्मिन्शिलातले मया सह उपविश्य, सा धर्मज्ञा सीता स्मयमानाऽसौ हसितवती, लक्ष्मण, त्वां बहुविधं प्रहसितवती। एषा या गोदावरी नदी, सर्वनदीषु श्रेष्ठा, सदा मम प्रियतमा, सा तत्र गतवती किम्? सा तु कदापि एकाकिनी न गच्छति। या कमलवदनाऽम्बुजनेत्रा, कमलान् आहरितुं तत्र गतवती स्यात्, किन्तु मया विना सा तत्रापि न गच्छति। अयं पुष्पिततरुगणो, नानाविहगनिनादितः, तत्रापि सा प्रविष्टा स्यात्, किन्तु सा भीरु एकाकिनी तत्र गन्तुं न इच्छति। ह हे सूर्य, जगत्कर्तः, सत्यानृतविवेक्ता, सर्वकर्मणां साक्षिन्, मम प्रियतमा क्व गताऽस्ति वा हृता, इति सर्वं मे कथय—शोकाभिभूतस्य। त्वयि सर्वेषु लोकेषु किञ्चिदपि न अप्राप्तम्, हे वायो, या कुलं रक्षिता सा मम भार्या, सा मृताऽहृताऽथवा मार्गे चरति वा, तदाख्याहि। एवं रामः शोकवशं गतः, मूर्छितः विलपन्, सौमित्रिं लक्ष्मणं युक्तया वाचा संबोधितवान्। लक्ष्मणः तं सम्बोधयन् उवाच—‘शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, अन्वेषणे निश्चयमाप्नुहि। निश्चयवन्तः पुरुषाः संसारस्य कठिनेष्वपि कार्येषु न प्रमाद्यन्ति।’ सौमित्रिणा एवमुक्तेऽपि, दुःखितः रघुनन्दनः धैर्यं न गृह्णाति, धैर्यं विसृज्य, पुनः महता शोकवेगेन अभिभूतः। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे चतु:षष्टितमः सर्गः शृणु। रामः शोकाकुलः लक्ष्मणं दुःखितया वाचा अब्रवीत्—‘शीघ्रं लक्ष्मण, गत्वा गोदावरीं नदीं निरीक्षस्व।’ ‘सीता कमलान् आहरितुं गोदावरीं गतवती स्यात्’ इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः पुनः तत्र गतः। लक्ष्मणः शीघ्रगामी शोभनां गोदावरीं नदीं गत्वा, तस्याः स्नानस्थलानि अन्वेष्य, तत्र सीतां न दृष्टवान्, स रामं प्रत्यागत्य उवाच—‘नाहं स्नानस्थलेषु तां पश्यामि, न च मम आह्वाने प्रत्युत्तरं ददाति; का स्थले वैदेही दुःखहन्त्री प्राप्ता?’ ‘न जाने, राम, सा कुतः, या सुमध्यमाऽस्ति।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः शोकविह्वलः सन्तप्तः, मोहसम्भ्रान्तः अभवत्। ततः रामः स्वयम् गोदावरीं नदीम् उपगम्य, तत्र आगत्य उवाच—‘क्व सीता?’ सीता राक्षसराजेन हृता, मृत्युं प्रति नियता, तदा न देवगणाः न गोदावरी रामाय तस्याः विषये किंचन अकथयन्। देवगणैः प्रेरिताः अपि—‘प्रियां तस्य कथय’—इति, शोकार्तेन रामेण पृष्टा अपि नदी न किंचन उक्तवती। रावणस्य रूपं तस्य दुष्कृत्यं च चिन्तयन्ती, भयात् नदी वैदेहीं न प्रकाशयामास। नदीदर्शनात् निराशः रामः, सीतां दृष्टुं न अशक्नुवन्, सौमित्रिं सम्बोधितवान्—‘इयं गोदावरी न किंचित् प्रत्युत्तरं ददाति; जनकं यदा द्रक्ष्यामि, किम् वक्ष्यामि, लक्ष्मण?’ ‘सीतायाः मातरं विना, का दुःखदा वाणी वक्ष्ये—या मम प्रिया, राज्यं त्यक्त्वा वने मया सह वसन्ती?’ ‘या वैदेही सर्वदुःखं मम अपानुदत्—सा क्व गताऽस्ति? बन्धुभिः विना, वैदेहीं अपि न पश्यामि।’ ‘रात्रयः मम दीर्घाः भविष्यन्ति, जाग्रतः मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एतं कूपं, गिरिं च पश्यतः।’ ‘यदि सीता दृष्टुं शक्या, सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि; एते महाशया मृगाः, वीर, पुनः पुनः मामवलोकयन्ति।’ ‘एतेषां चेष्टाः पश्यामि, इव ते मम किमपि वक्तुमिच्छन्ति।’ तान् दृष्ट्वा नरव्याघ्रः राघवः तान् सम्बोधितवान्। सर्वतः विलोक्य, अश्रुपूर्णया वाचा उवाच—‘क्व सीता?’ एवं नरपतिना पृष्टाः ते मृगाः सहसा उत्थाय, सर्वे दक्षिणदिशं व्योम्नि दर्शयामासुः—यत्र मैथिली हृता। तेन पन्थानं गच्छन्तः, तं नरपतिं पृष्ठतः पश्यन्तः, मार्गं भूमिं चावलोकयन्तः पुनः पुनः गताः। ते पुनः शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, तेषां सर्वेषां चेष्टाः अर्थं च सः अवगच्छत्। लक्ष्मणः प्राज्ञः करुणावान् ज्येष्ठं भ्रातरं उवाच—‘यदा त्वं पप्रच्छः—“क्व सीता?”—तदा एते मृगाः सहसा उत्थाय, भूमिं च दक्षिणदिशं दर्शयन्ति; गच्छाव, प्रभो, एतां नैर्ऋतीं दिशम्।’ ‘यदि तस्याः आगमनचिह्नं किञ्चिदस्ति, अथवा सा धर्मपत्नी तत्र दृश्यते—’ ‘एवमस्तु’ इति काकुत्स्थेन उक्त्वा, दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह सः महात्मा भूमिं निरीक्ष्य, एवं तौ भ्रातरौ परस्परं संवादं चक्रतुः।