रामः, दुःखसागरमग्नः, लक्ष्मणं सम्बोध्य हृदयविदारकं कथं प्रकटयति। “राज्यहानिः, स्वजनवियोगः, पितृमरणं, मातृवियोगः—एते सर्वे, लक्ष्मण, यदा विचार्यन्ते, तदा मम मनसि शोकतरंगाः समुत्पद्यन्ते।” इति। सः पुनः लक्ष्मणं प्रति कथयति—“एषः सर्वः शोकः, लक्ष्मण, वनवासदुःखस्य सहनात् मम शरीरे शान्तः अभवत्; किन्तु अद्य सीतायाः वियोगात्, पुनः तृणाग्निवत् दग्धः समुत्पन्नः। नूनं सा धर्मात्मा सीता, भीता, राक्षसैः आकाशसमीपे अपहृता; तस्याः मधुरवाणी भीषयाः विकृतः, पुनः पुनः भयात् क्रन्दति इति निश्चितम्। मम प्रियायाः शोभनौ स्तनौ, यौ सदा उत्तमचन्दनलेपनैः अलङ्कृतौ, अद्य रक्तमृद्वा लिप्तौ, गोलाकृतौ, पतितौ इति निश्चितम्। तस्याः मुखम्, सौम्यं, स्पष्टं, मृदुवचनयुक्तं च, केशपाशेन शोभितम्, राक्षसबलात् अधीनम्, न प्रकाशते—राहुग्रस्तचन्द्रमिव। मम धर्मपत्नीस्याः ग्रीवा, हारलेपना, यः सदा तस्याः शोभायै उपयुक्तः, निश्चितं राक्षसैः दन्तैः दष्टः, रक्तभक्षिभिः निर्जने स्थले। मम वियोगे, निर्जनवनमध्ये, सा राक्षसैः गृहीता, आकृष्य अपकृष्टा; नूनं दुःखिता, वियोगिनी चक्रवाकवत्, दीर्घनेत्रा, मुक्तायाः क्रन्दति। इह, मया सह, सा शिलातले उपविष्टा, धर्मशालिनी; मधुरस्मिता, लक्ष्मण, हास्ययुक्ता, बहुवचनानि तुभ्यं उक्तवती। एषा गोदावरी, नदीश्रेष्ठा, सदा तस्याः प्रिया; किम् सा तत्र गतवती? किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्मसदृशं मुखं, पद्मपत्रसदृशं नेत्रं च, पद्मग्रहणाय सरोवरं गच्छेत्; तथापि, मया विना कदाचित् सरः न गच्छति। पुष्पितवृक्षवनम्, बहुविहगयुक्तम्, सा प्रविश्येत्; किन्तु भीरु सा एकाकिनी न गच्छति। हे सूर्य, जगत्कर्ता, सर्वकर्मणां सत्यासत्ययोः साक्षी, मम प्रियायाः गमनम् वा अपहरणम् वा सर्वं प्रकाशय—शोकाभिभूतस्य मम। हे वायो, सर्वलोकस्य ज्ञाता, कुलरक्षिण्याः सीतायाः मृत्युः वा अपहरणम् वा गमनम् वा—तद्वद। एवं राघवः, शोकवशः, मूर्च्छितः विलपन्, सुमित्रसुतः लक्ष्मणः, धैर्ययुक्तः, सन्धिप्राप्तं वचनं दत्तवान्—“शोकं त्यज, धैर्यं धारय, अन्वेषणाय निश्चयः कुरु। निश्चयवन्तः पुरुषाः, कष्टतमेषु कार्येषु अपि, संसारस्य न प्रमाद्यन्ति।” सौमित्रेः धैर्ययुक्तं वचनं श्रुत्वा अपि, दुःखितः रघुनन्दनः न धैर्यं स्वीकृतवान्, समाधिं त्यक्त्वा पुनः महाशोकं प्राप्तवान्। शृणु, अद्य चतुर्षष्टितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे। शोकाकुलः रामः लक्ष्मणं दुःखितया वाचा उवाच—“शीघ्रं लक्ष्मण, गोदावरीं गत्वा अन्वेषय।” “सीता पद्मग्रहणाय गोदावरीं गतवती स्यात्।” इत्युक्त्वा रामः, लक्ष्मणः पुनः शीघ्रं गोदावरीं गतः। स्नानस्थलानि अन्वेष्य, प्रत्यागत्य रामं प्राह—“स्नानस्थले न दृश्यते, मम आह्वानं न प्रत्युत्तरयति; कुत्र सा वैदेही, शोकहर्त्री, प्राप्ता?” “न जानामि, राम, कुत्र सा सुकुमारवक्त्रिका।” लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, रामः शोकविमूढः अभवत्। रामः स्वयं गोदावरीं अगच्छत्; तत्र आगत्य रामः उवाच—“कुत्र सीता?” राक्षसाधिपेन अपहृता, मृत्युं प्राप्तव्या सीता, जीवाः च गोदावरी नदी च रामाय न उवाचतुः। जीवैः प्रेरितम्—“तस्य प्रिया कथय”—इत्यपि, शोकितस्य रामस्य प्रश्नं, नदी न उत्तरयति। रावणस्य रूपं कर्म च चिन्तयित्वा, भीत्या नदी वैदेहीं न प्रकाशयति। नदीदर्शने निराशः, सीतादर्शनाभावे संतप्तः रामः सौमित्रिं उवाच—“गोदावरी, प्रिया, न किञ्चिद् उत्तरयति; जनकं यदा मिलिष्यामि, किं वदामि, लक्ष्मण?” “सीताया मातरं विना, दुःखितं वचनं किं वदामि—सा या मम प्रिया, वनवासिनी, राज्यविहीना?” “वैदेही, शोकहर्त्री, कुत्र गता? अद्य स्वजनविहीनः, वैदेहीं अपि न पश्यामि।” “रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति, जागरितः मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एतत् सरः, पर्वतं च पश्यन्।” “सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि यदि सीता दृष्टा स्यात्; एते महापशवः, वीर, पुनः पुनः मां पश्यन्ति।” “तेषां इङ्गितानि पश्यामि, इव ते वक्तुम् इच्छन्ति।” तान् दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः राघवः तान् संबोधयति। सर्वतः पश्यन्, अश्रुपूरितया वाचा, उवाच—“कुत्र सीता?” इति नराधिपेन उक्ते, पशवः आकस्मिकं उत्तिष्ठन्ति। सर्वे दक्षिणाम् दिशम् आकाशं च दर्शयन्ति—यत्र मैथिली अपहृता। तं मार्गं गत्वा, ते पशवः नराधिपं पुनः पश्यन्ति; मार्गं भूमिं च पुनः पुनः निरीक्षन्ति। पुनः, मार्गे शब्दं कुर्वन्तः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, सर्वे तेषां इङ्गितानि लक्ष्मणः अवगच्छति। लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, सौहार्दयुक्तः, ज्येष्ठं भ्रातृं प्राह—“यदा त्वं ‘कुत्र सीता?’ इति पप्रच्छः, तदा पशवः आकस्मिकं उत्तिष्ठन्ति।” “पशवः भूमिं दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छाव, प्रभो, एतां पश्चिमदक्षिणदिशं प्रति।” “यदि तत्र आगमनस्य किञ्चित् चिन्हं वा, वा धर्मात्मा दृष्टा स्यात्—” “सत्यं,” इति काकुत्स्थः उक्त्वा, दक्षिणदिशं प्रस्थितः।