रामः दुःखेन विवर्णवदनः लक्ष्मणं समुपसृत्य विषण्णया वाचा इत्युवाच—“नूनम् अहम् पूर्वे पापानि पुनः पुनः कृतवान्, येन इदानीं दुःखस्य दुःखम् प्रविश्य, एतादृशं क्लेशम् आपन्नः। राज्यहानिः, स्वबन्धूनां वियोगः, पितुः निधनम्, मातुः च वियोगः—एतानि सर्वाणि लक्ष्मण विचारयन्, शोकवेगैः हृदयं मे आक्रम्यन्ते। एष सर्वः शोकः, लक्ष्मण, यद्यपि वनवासे दुःखम् अनुभूय शरीरे मम शमितः, अधुना तु सीतावियोगेन पुनरिव शुष्ककाष्ठेषु अग्निवत् प्रज्वलितः। सा धर्मपत्नी, भयभीता, राक्षसेन आकाशमार्गे नीत्वा, तस्याः मधुरस्वरः भयात् विकृतः, सा पुनः पुनः त्रस्तया वाचा आक्रन्दितवती नूनम्। तस्याः प्रियायाः सुश्रोण्याः, शृङ्गारचन्दनलेपनैः सदा सुसज्जितयोः, तयोः स्तनयोर् इदानीं रक्तमृद्भिः लिप्तयोः, सा हि तादृशं दुरितं प्राप्ता इति नूनम्। तस्याः स्निग्धभाषिण्याः, स्वच्छस्य, मृदुसंलापस्य, घनकुन्तलयाः मुखम् अपि, राक्षसबलात् अधःकृतम्, न प्रकाशते—यथा राहुग्रस्तश्चन्द्रः। सा धर्मपत्नी, हारशोभिता, यस्याः ग्रीवा सदा शोभायाम् आसीत्, राक्षसैः अस्मिन् निर्जने स्थले रक्ताशनैः दन्तैः दष्टा नूनम्। मया विना, एकाकिनी, वनान्तरे राक्षसैः गृहीता, सा दुःखिता, पतङ्गीव, दीर्घनेत्रा, मुक्ताङ्गना, आक्रन्दति स्म। अत्र, मया सह, सा शिलातले उपविष्टा, सदाचारवती, मधुरस्मिता, हसितवती, लक्ष्मण, बहूनि वचनानि त्वया सह उक्तवती। एषा गोडावरी, नद्युत्तमा, तस्याः सदा प्रिया आसीत्; किम् सा तत्र गता? किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्ममुखी सा, पद्मपत्रनयना, पद्मान् संग्रहीतुं गच्छेत् इति सम्भाव्यते, किन्तु तत्रापि मया विना कदापि न गच्छति। एषा पुष्पिततरुवाटिका, नानाविधपक्षिसङ्कुला, तत्रापि प्रविष्टा स्यात्, किन्तु सा भीरु, एकाकिनी गन्तुम् अपि न इच्छति। हे सूर्य, जगत्कर्तः, सर्वकर्मणां सत्यासत्ययोः साक्षिन्, मम प्रियतमा क्व गता, वा हृता, सर्वमाख्याहि, दुःखार्तस्य मम। सर्वेषु लोकेषु तव किञ्चिदपि अप्राप्तं नास्ति; हे वात, या अस्माकं वंशरक्षिणी सा, सा मृतवती, वा हृता, वा मार्गे चरति, तदाख्याहि। एवं रामः, शोकवशं गतः, मूर्च्छितः, विलपन्, लक्ष्मणेन समये सम्यक् उक्तैः वाक्यैः सम्बोधितः। “शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, निश्चयं कुरु; पुरुषाः धैर्यवन्तः संसारस्य दुष्करेष्वपि कर्मसु न प्रमाद्यन्ति।” इत्युक्तेऽपि सौमित्रिणा, दुःखार्तः रघुनन्दनः धैर्यं न गृह्णाति, धैर्यं विहाय, पुनः महता शोकवेगेन आक्रान्तः। शृणु तु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे चतु:षष्टितमः सर्गः। तत्र रामः, विषण्णः, शोकसन्तप्तया वाचा लक्ष्मणम् इत्युवाच—“शीघ्रम् गच्छ, लक्ष्मण, गोडावरीं नदीं निरीक्षस्व।” “कच्चित् सीता गोडावरीं पद्मान् गृहीतुं गता?” इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः पुनः, शीघ्रगामी, शोभनां गोडावरीं नदीं जगाम; स्नानस्थलानि अन्विष्य, प्रत्यागत्य रामाय उक्तवान्—“नाहं स्नानस्थलेषु तां पश्यामि, न चाह्वयमानस्य प्रतिवदति; कुत्र सा वैदेही, दुःखापहारी, प्राप्ता?” “न जानामि, राम, सा कत्थं अस्ति, तन्वी।” इत्युक्त्वा लक्ष्मणेन, रामः विषण्णः, शोकमोहाभिभूतः अभवत्। रामः स्वयम् अपि गोडावरीं नदीम् उपेत्य, तस्याः समीपं गत्वा, “क्व सीता?” इति उवाच। सा तु सीता, राक्षसराजेन हृता, मृत्युप्राप्ता, तदा देवैः सह गोडावरी नदी अपि रामाय न उक्तवती। तदा देवैः प्रेरिता—“प्रियां तस्य निवेदय”—इत्यपि, शोकार्तेन रामेण पृष्टा, सा नदी तस्याः न कथयामास। रावणस्य रूपं कर्म च चिन्तयन्ती, तस्य दुष्टस्य भीत्या, सा नदी वैदेहीं न प्रकाशयामास। रामः, नदीदर्शनात् निराशः, सीतां अदृष्ट्वा पीडितः, सौमित्रिं प्रति इत्युवाच—“एषा गोडावरी, प्रिये, न किंचित् प्रतिवदति; किं जनकाय वदिष्यामि, लक्ष्मण, यदा तं द्रक्ष्यामि?” “सीतायाः मातरं च विना किं दुःखितं वचनं वदामि—या मम प्रिया आसीत्, वनवासिन्याः, राज्यहीनायाः?” “सा वैदेही, या सर्वं दुःखं मम अपानुदत्—क्व गता? बन्धुभ्यः वियुक्तस्य मम वैदेहीं अपि न पश्यामि।” “रात्रयः मम दीर्घाः स्युः, जाग्रतः, मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एतत् प्रपातम्, गिरिं च पश्यतः।” “सर्वत्र अन्वेषयिष्यामि यदि सीता दृष्टुं शक्या; एते महाशया पशवः, वीर, पुनः पुनः माम् ईक्षन्ते।” “एतेषां चेष्टाः पश्यामि, यथा किंचिद् वक्तुम् इच्छन्ति इव।” एवं दृष्ट्वा, नरव्याघ्रः राघवः तान् पशून् इत्युवाच—“क्व सीता?” इति। तेन नराधिपेन उक्ताः, सर्वे पशवः सहसा उत्थाय, दक्षिणां दिशं व्योम दर्शयामासुः—यत्र मैथिली राक्षसेन नीताः। ते मार्गेण गच्छन्तः, नराधिपं पुनः पुनः पृष्ठतः अपश्यन्; ते पशवः मार्गं भूमिं च निरीक्षन्तः पुनः पुनः प्रतिलोकयन्ति। पुनः, प्रयान्तः शब्दं चक्रुः, लक्ष्मणेन निरीक्षिताः, रामः तेषां सर्वेषां चेष्टाः अर्थान् च अवगच्छन्। ततः लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, कृपया युक्तः, ज्येष्ठं भ्रातरं इत्युवाच—“यदा त्वया ‘क्व सीता?’ इति पृष्टम्, तदा एते पशवः सहसा उत्थिताः। पशवः भूमिं च दक्षिणदिशं च दर्शयन्ति; गच्छाम, प्रभो, एषां दक्षिणपश्चिमदिकं प्रति।