राघवः लक्ष्मणं प्रति स्नेहपूर्वम् उवाच—“त्वं मया अनुमतः पृथिवीं शासनाय अर्हसि। जननी कैकेयी च सुमित्रा च, हे महाभाग, त्वया सदा संरक्ष्येते। कौसल्या अपि, मम आज्ञया, यथोचितं सन्मान्या, धर्ममार्गेण त्वया सावधानतया संरक्ष्यतव्या। मम सीता-स्वयं च विनाशः, हे रिपुघ्न, त्वया मम मातरि सम्यक् निवेद्यः।” एवं दुःखार्तः राघवः, सुकेशिनीं सीतां विना वनं प्रविश्य, विलपन् अभवत्। लक्ष्मणः अपि, भयाकुलमुखः, महता शोकसम्बाधेन क्लिष्टचित्तः अभवत्। ततः आरण्यकाण्डे त्रयसष्टितमे सर्गे, सुमित्रानन्दनं शोकदुःखसमन्वितं भ्रातरं विलोक्य, दुःखार्तः रामः पुनः गाढं शोकमगात्। रामः, महाशोकसमाविष्टः, शोकविह्वलः, लक्ष्मणं दुःखेन पीडितं दृष्ट्वा, गभीरं निश्वस्य, विलपन्, दुःखानुकूलानि वचनानि उवाच— “मम सदृशः पापकृत् अन्यः नास्ति। शोकः शोकान्तरं च, अनुक्रमेण, मम हृदयं चित्तं च भिनत्ति। नूनं पूर्वकाले बहुशः पापकर्माणि मया कृतानि; तस्य फलेन इदानीं दुःखं दुःखान्तरं प्रविश्य पतितः अस्मि। राज्यहानिः, बन्धुवियोगः, पितुः निधनं, मातुः वियोगश्च—एतानि सर्वाणि चिन्तयन्, लक्ष्मण, दुःखवेगैः पूर्णोऽस्मि। एतत् दुःखं, हे लक्ष्मण, वनवासदुःखं सहित्वा मम शरीरे शममगमत्; किन्तु इदानीं सीतावियोगेन पुनरिव शुष्ककाष्ठेषु वह्निवत् प्रज्वलितम्। सा धर्मज्ञा, राक्षसेन भयार्ता, नभः समीपं नीत्वा, भयविकृतया मधुरया वाचा, नूनं पुनः पुनः आर्तस्वरेण आक्रोशति। मम प्रिया या सदा उत्तमचन्दनलेपनवती सुन्दरवक्षोरुहा, तस्याः तौ स्तनौ रक्तमृद्भिः लिप्तौ स्यातां—नूनं सा मम प्रिया तादृशं गतिं प्रापिता। सा स्निग्धविलोलकुन्तला, मृदुविशदमधुरभाषिणी मुखचन्द्रिका, राक्षसबलात् अधोवर्तिता, राहुग्रस्तचन्द्रमस इव, न शोभते। या नित्यं हारयुक्ता कण्ठमाला शोभिता धर्मपत्नी, तस्याः कण्ठः नूनं राक्षसैः रक्ताशनैः विपिनमध्ये दष्टः। मया विना, एकाकिनी, विपिने राक्षसैः आकृष्टा सा, विलपन्ती, दीर्घविशाललोचना, क्रौञ्चीव, नूनं मुक्त्वा नीताऽभवत्। अत्रैव मया सह शिलातले सा उपविश्य, सदा धर्मशिला, मधुरस्मिता, हास्ययुक्ता, लक्ष्मण, त्वां बहुवचनैः प्रियं भाषिता। एषा या गोदावरी, नद्यः श्रेणीषु प्रमुखा, सा सदा मम प्रिये प्रिया आसीत्। कच्चित् तत्र गतवती? किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्मवदना, पद्मपत्रनयना, पद्मानि सङ्ग्रहीतुं गच्छेत् इति चिन्तयामि; तथापि सा मया विना तडागं कदापि न गच्छति। एषा पुष्पिततरुवाटिका, पक्षिसङ्कुला, तत्र प्रविष्टा स्यात् इति अपि न सम्भाव्यते, एकाकिनी सा भीरु न गच्छति। हे सूर्य, जगत्कर्तः, सत्यासत्ययोः साक्षिन्, सर्वकर्मणां ज्ञाता, मम प्रियतमा क्व गता, नीतवा वा, सर्वं मे कथय, दुःखार्तस्य। सर्वेषु लोकेषु तव किंचिदपि न अप्राप्तम् अस्ति। हे वायो, या कुलधर्मरक्षिणी सा, मृताभूत वा, नीताभूत वा, मार्गे चरति वा, तस्याः वृत्तान्तं मम कथय। एवं रामः, शोकवशं गतशरीरः, मूर्च्छितो विलपन्, इत्येवम् उक्त्वा, सौमित्रिः धैर्ययुक्तः, समयोचितानि वचनानि तम् उपगम्य उवाच—“शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, अन्वेषणाय निश्चयः क्रियताम्। निश्चयवन्तः नराः लोके महति कर्मणि अपि न प्रमाद्यन्ति।” तथापि सौमित्रिणा धैर्ययुक्तं वचनं उक्तं, किन्तु शोकाभिभूतः राघवः न तद् आजगाम, धैर्यं जहौ, पुनः महाशोकमवाप्तः। ततः चतु:षष्टितमे सर्गे, शोकसन्तप्तः रामः लक्ष्मणं शोकपूर्णया वाचा उवाच—“शीघ्रं लक्ष्मण, गच्छ, गोदावरीतीरं दृष्ट्वा अन्वेषय। कच्चित् पद्मानि सङ्ग्रहीतुं सीता गोदावरीं गतवती?” इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः पुनः शीघ्रं गोदावरीं गच्छित्वा, स्नानस्थानि अन्वेष्य, प्रत्यागत्य रामं प्रति उवाच—“नाहं स्नानस्थानेषु तां पश्यामि, न चाह्वयन्तं प्रति प्रतिवदति। क्व सा वैदेही, दुःखहरणी, आगता?” “न जानामि, राम, सा कुतः गताभवत्, तन्वङ्गी।” इति लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः शोकविह्वलः, मोहवशं गतः, विषण्णः अभवत्। रामः स्वयम् गोदावरीं समुपेत्य, तस्याः समीपे स्थित्वा, “क्व सा सीता?” इति पप्रच्छ। सीता राक्षसराजेन हृताभूता, मृत्युप्रायां, तदा नद्या गोदावरीया नापि प्राणिनां केनापि रामाय उक्तम्। ततः प्राणिभिः प्रेरिता, “प्रियायाः वृत्तान्तं ब्रूहि” इति, शोकाकुलस्य रामस्य पृष्टापि, गोदावरी तां न उक्तवती। रावणस्य रूपं तद् दुष्कृत्यं च चिन्तयन्ती, भयात्, सा नदी वैदेहीं न प्रकाशितवती। नदीदर्शनात् निराशः, सीतादर्शनव्यथितः रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—“एषा गोदावरी, प्रिय, किंचिदपि न प्रतिवदति। जनकं दृष्ट्वा किं वक्ष्यामि, हे लक्ष्मण? सीताया मातरं विना, सा या मम प्रिया, वनवासिनी, राज्यहीना, तस्यै किम् दुःखितं वचनं वदामि? या वैदेही सर्वं मम दुःखं नाशयामास, सा क्व गताभवत्? किं बान्धवहीनः, वैदेहीं अपि न पश्यामि। मम निद्रारात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति, मन्दाकिनीं, जनस्थानं, एतत् पञ्चवटस्थलं, गिरिं च पश्यन् जागरिष्यामि।” एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, आरण्यकाण्डे, दुःखशोकसमन्वितस्य रामस्य विलापः, सौमित्रेः धैर्यवचनानि, तयोः सीतान्वेषणाय प्रयत्नः, नदीगमनं च, शोकवशेन रामस्य विषादः च, क्रमशः प्रवृत्तः।