रामः दुःखेन विवर्णवदनः लक्ष्मणं समालिङ्ग्य स्नेहपूर्वकं वचनमिदं ब्रवीत्—"अहं सीतां विना कदापि जीवितुं न शक्नोमि, न केनचित् प्रकारेण। त्वं भरतं दृढमालिङ्ग्य मम वचनं तस्मै निवेदय। रामेण त्वं पृथिव्यां राज्यं कर्तुमनुज्ञातः। मम मातरौ कैकेयी च सुमित्रा च, हे महाबाहो, त्वया संरक्षितव्ये। कौसल्या अपि, धर्मपथे स्थितया त्वया, ममाज्ञया यथाविधि सन्मान्या संरक्ष्या च। मम च सीतायाश्च विनाशः, हे रिपुघ्न, मातरं मम त्वया सम्यगाख्यातव्यः।" एवं शोकार्तः राघवः वनं प्रविष्टः सीतां विना, लक्ष्मणः अपि भयविक्लवमुखः, महान् शोकसम्प्लुतः मनसा बभूव। तत्र दुःखेन क्लिष्टः रामः, भ्रातरं स्वस्मिन्नेव दुःखेन विषण्णं कृत्वा, पुनः तीव्रशोकाविष्टः अभवत्। महाशोकेन पीडितः रामः, शोकसम्बाधितचित्तः, लक्ष्मणं दुःखार्तं सान्त्वयन्निव, दीर्घमुष्णं निश्वस्य अश्रुपूर्णलोचनः वाक्यमिदं उवाच—"मम तुल्यः पापकर्मा नान्यः कश्चिदस्ति, यः पुनः पुनः शोकशोकान्तरैः हृदयमात्मनश्च विदार्यते। नूनं पूर्वकालेन पापानि बहुशः कृतानि, तस्यैव फलरूपेण अद्य दुःखमिदं प्राप्य दुःखान्तराणि प्रविशामि। राज्यनाशः, बान्धववियोगः, पितुः निधनं, मातुः च वियोगः—एतानि सर्वाणि चिन्तयन् लक्ष्मण, शोकवेगैः पीडितोऽस्मि।" "एषः सः शोकः, हे लक्ष्मण, यः वनवासदुःखेन शरीरात् नष्टः, अद्य पुनः सीतावियोगेन दारुणेन अग्निना शुष्ककाष्ठेषु इव स्फुल्लितः। सा हि सती भयंकररक्षसा आकृष्टा, व्योम्नः समीपं गता, भीतया स्वर्या विकृतया बारं बारं मम नाम आक्रोशति। तस्याः प्रियायाः सदा चन्दनगन्धिस्निग्धौ स्तनौ, रक्तमृद्भिः लिप्तौ, रूपेण सुसम्पन्नौ, अद्य रुधिरमलिनौ जातौ—नूनं सा प्रियंवदा तादृशं गतिं प्राप्तवती।" "तस्याः स्निग्धमृदुवचनं, सुस्पष्टं मुखमपि, अलकसंघातेन शोभितं, राक्षसबलात् निस्तेजसमिव, राहुग्रस्तचन्द्रमिव न शोभते। सा सुशोभना कण्ठदेशे हारयुक्ता, या मम प्रिया, राक्षसैः दुष्टैः, रक्तपानरुचिभिः, दन्तैः दष्टा। अहं विना सा कानने एकाकिनी, राक्षसैः अपहृता, दीर्घलोचना, क्रौञ्चीव दुःखिता, विक्रन्दिता।" "अत्रैव मया सह उपविष्टा शिलातले, धर्मचारिणी सा, स्मितपूर्वकं त्वां बहुवचनैः हास्यन्ती, लक्ष्मण, कदाचित्। एषा गोडावरी, सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठा, तस्यैव सदा प्रिया; नूनं सा तत्र गता, किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्ममुखी, पद्मलोचना सा, पद्मानि संचिनोति स्म; तथापि मया विना कदापि सरः न गच्छति।" "एषः पुष्पितवृक्षवनः, बहुविहगनिनादितः, तत्रापि प्रविष्टा स्यात्; तथापि सा भीरु एकाकिनी न गच्छति। हे सूर्य, विश्वस्य स्रष्टा, सर्वकर्मणां सत्यानृतयोः साक्षिन्, मम प्रिया क्व गतास्मिन्, वा किमपहृता, सर्वं कथय दुःखार्तस्य। हे वायो, सर्वं ते विदितं, या कुलरक्षा सा, सा मृत्वा, अपहृता, उत वा पन्थानमाश्रिता, सर्वं निवेदय।" एवं रामेण शोकवशेन, मूर्च्छितेन, विलपता, सौमित्रिणा धैर्ययुक्तेन, समयोचितं वाक्यं प्रोक्तम्—"शोकं त्यज, धैर्यं गृहाण, अन्वेषणाय निश्चयः क्रियताम्। धैर्यवन्तः पुरुषाः, कठिनेष्वपि कार्येषु, न प्रमाद्यन्ति।" इत्युक्त्वा अपि सौमित्रिणा, दुःखितः राघवकुलनन्दनः धैर्यं न गृहीत्वा, प्रमाद्य, पुनः शोकमगात्। ततः रामः विषण्णः, लक्ष्मणं दुःखितया वाचा प्रोवाच—"शीघ्रं गच्छ, लक्ष्मण, गोडावरीं नदीं दृष्ट्वा, जानुहि सीता कच्चित् पद्मानि संचिनोति।" इत्युक्त्वा, लक्ष्मणः शीघ्रगतिः गोडावरीं सरितां गत्वा, तस्याः स्नानस्थलेषु अन्विष्य, पुनः राममुपेत्य अवदत्—"न तत्रां स्नानस्थले दृष्टा, न चाह्वयमानस्य मम प्रत्युत्तरं दत्तवती। का स्थले वैदेही प्राप्ता, न जानामि, राम, सा कनकाङ्गी क्व गतासि।" एवं लक्ष्मणवाक्यं श्रुत्वा, रामः दुःखवशेन मूर्च्छितः। सः स्वयमपि गोडावरीं नदीं गत्वा, तां सम्प्राप्य, "क्व सा सीता?" इति पप्रच्छ। तदा राक्षसराजेन अपहृता सीता नद्याः न च प्राणिभिः रामाय निवेदिता। देवगणैः प्रेरिता अपि—"प्रिये विषये रामाय वद" इति—सा नदी रामस्य दुःखितस्य पृच्छतः अपि न किञ्चित् अवदत्। रावणरूपं पापकर्म च चिन्तयन्ती, भीत्या सा नदी वैदेहीं न प्रकाशयामास। गोडावरीं प्रति निराशः रामः, सीतां अदृष्ट्वा संतप्तः, सौमित्रिं प्रोवाच—"एषा गोडावरी न किञ्चिदुत्तरं ददाति; अहं जनकं प्रति किं वदामि, लक्ष्मण? सीतामातुः च विना तां किं दुःखितं वचनं वदामि, या मम प्रिया वनवासे राज्यहीना वर्तते? या वैदेही मम सर्वं दुःखं नाशयति, सा क्व गतासि? बान्धवविहीनः अहं अद्य वैदेहीं अपि न पश्यामि।" एवं रामस्य दुःखार्तस्य विलापमुपश्रुत्य, स सर्वथा शोकार्णवे निमग्नः, प्रियावियोगेन तप्यमानः, भ्रातृसहितः गोडावरीतीरं पुनः पुनः विचिन्वन्, हृदयेन सीतां स्मरन्, महता शोकभारेण पीडितः अभवत्।