रामः, सीतायाः वियोगेन शोकग्रस्तः, लक्ष्मणं स्नेहपूरितया वाचा सम्बोधयति। "स्वर्गः अपि तया विना मम रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं मां वनमध्ये त्यक्त्वा, शुभां अयोध्यां नगरीं गच्छ। किन्तु अहं सीता विना कदापि जीवितुं न शक्नोमि; भरतं आलिंग्य, मम वचनानि तस्य प्रति निवेदय। त्वं रामेण भूमिं शासनाय अनुमतः; मातरौ कैकेयीं च सुमित्रां च त्वं यथायोग्यं पालय। कौसल्यां अपि मम आज्ञया सम्यक् सत्कारं कुरु; धर्ममार्गे स्थितः त्वं ताम् अत्यन्तं रक्ष। सीतायाः मम च विनाशं मातरं प्रति सम्पूर्णं निवेदय।" एवं दुःखितः राघवः सीतायाः वनं प्रविष्टः, लक्ष्मणः अपि भयाकुलमुखः, मनसा अत्यन्तं क्लिष्टः अभवत्। तदा राघवस्य शोकपूर्णं रूपं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः अपि विषण्णः अभवत्। रामः, महान् शोकः अन्वितः, लक्ष्मणं प्रति दुःखयुक्तं वचनम् उवाच, दीर्घश्वासं कृत्वा अश्रुपूरितः। "मम सदृशः पापकर्मा अन्यः पृथिव्यां नास्ति; दुःखं दुःखं अनुवृत्तं हृदयमनसि भङ्क्ति। नूनं पूर्वे पापानि पुनः पुनः कृतानि मया; तस्य परिणामेन इदानीं दुःखं प्राप्तवान्, दुःखं दुःखं प्रविष्टः। राज्यहानिः, बन्धुवियोगः, पितुः मृत्युः, मातुः वियोगः—एतानि चिन्तयन् लक्ष्मण, शोकतरङ्गैः प्लावितः अस्मि। किन्तु एषः शोकः वनदुःखं सहित्वा शरीरात् निवृत्तः; सीतायाः वियोगात् पुनः अग्निः शुष्कद्रुमेषु ज्वलितः इव प्रज्वलितः।" रामः चिन्तयति—"साध्वी सा, भीता, राक्षसैः आकाशसमीपे अपहरिता; भीतया विकृतस्वरेण सा पुनः पुनः कृत्स्नं रुदती। तस्याः स्तनौ, सुन्दरौ, सन्दलविलेपनैः शोभितौ, रक्तमृद्वा लिप्तौ स्याताम्—नूनं सा दुःखं प्राप्ता। तद्वदनं, मृदुशुद्धसुभाषितं, घनकुन्तलसमुच्चितं, राक्षसस्य शक्त्या निस्तेजः—राहुणा आच्छादितचन्द्रः इव। तस्या धर्मपत्नीया ग्रीवा, मुक्ताहारविभूषिता, राक्षसैः दन्तैः दग्धा स्यात्, रक्तभक्षिभिः निर्जने। मयि वियुक्ता, वनमध्ये एकाकिनी, राक्षसैः आकृष्य अपहृता—नूनं सापि शोकाकुला, दीर्घनेत्रा, कापोतिका इव विलपन्ती।" रामः स्मरति—"अत्र मया सह शिलातले उपविष्टा, सुभार्या, स्मितपूर्वकं लक्ष्मण, हास्ययुक्तं, बहुवचनं उक्तवती सीता। एषा गोदावरी, नदीश्रेठ्ठा, तस्याः प्रिया; किम् सा तत्र गतवती? किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्मवदनां, पद्मलोचनां, पद्मग्रहणाय गच्छेत्; किन्तु तदपि न सम्भवति, मया विना कदापि सरः न गच्छति। एषः पुष्पिततरुगुहः, विविधपक्षिसम्पूर्णः, तत्र गच्छेत्; किन्तु भीता सा एकाकिनी न गच्छति।" रामः सूर्यं प्रार्थयति—"हे सूर्य, जगत्कर्ता, सत्यमिथ्याज्ञानकर्मणां साक्षी, मम प्रियतमा क्व गता वा अपहृता वा—सर्वं दर्शय, शोकभूतस्य।" वायुम् अपि सम्बोधयति—"सर्वेषु लोकेषु तव ज्ञेयम् अस्ति; हे वायो, वंशरक्षिणीं सीतां मृतां वा अपहृतां वा मार्गे चरन्तीं वा वद।" एवं रामः, शोकग्रस्तः, मूर्च्छितः, विलपन्, सुमित्रसुतः तं सान्त्वनं वचनेन समुपदिशति—"शोकं त्यज, धैर्यं आलम्ब; अन्वेषणाय निश्चयः भवतु। धैर्यवन्तः नराः कठिनेषु कार्येषु अपि न विचलन्ति।" तथापि सुमित्रसुतस्य धैर्ययुक्तं वचनं श्रुत्वा, रघुनन्दनः विषण्णः, धैर्यं त्यक्त्वा, शोकमग्नः अभवत्। रामः, विषण्णः, लक्ष्मणं प्रति शोकपूर्णं वचनम् उवाच—"शीघ्रं लक्ष्मण, गच्छ गोदावरीं नदीं अन्वेषय। किम् सीता पद्मग्रहणाय तत्र गता?" रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः पुनः गोदावरीं नदीं गतः, स्नानस्थलानि अन्वेष्य, पुनः रामं प्रति उक्तवान्—"स्नानस्थलेषु न पश्यामि, न च मम आह्वानं प्रत्युत्तरं ददाति; वैदेही क्व गता?" "राम, न जानामि सा कस्य स्थले अस्ति, तन्वी।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, रामः विषण्णः, शोकमोहाभिः आक्रान्तः अभवत्। रामः स्वयं गोदावरीं समीपं गतः, तत्र आगत्य, "सीता क्व?" इति पप्रच्छ। राक्षसाधिपेन सीता अपहृता, मृत्युं प्रति नियता, देवाः गोदावरीं नदीं रामाय निवेदयितुं प्रेरयन्ति, तथापि शोकातुरस्य रामस्य प्रश्नं नदी न प्रत्युत्तरयति। रावणस्य रूपं कर्म च चिन्तयित्वा, भीत्या नदी वैदेहीं न प्रकाशयति। रामः, नदीदर्शनात् निराशः, सीतां न दृष्ट्वा, सौमित्रिं प्रति उवाच—"एषा गोदावरी, प्रियतम, किञ्चित् न प्रत्युत्तरयति; जनकं प्रति किम् वदिष्यामि, हे लक्ष्मण?" "सीतायाः मातरं प्रति, तया विना, किम् दुःखपूर्णं वचनं वदिष्यामि—या मे प्रिया, वनवासिनी, राज्यविहीना?" एवं रामस्य शोकविलापः, लक्ष्मणस्य अन्वेषणप्रयत्नः, गोदावरीनदीं प्रति प्रश्नः, तथा देवाः नदीं निवेदयितुं प्रेरयन्ति, किन्तु भीत्या नदी न प्रकाशयति। रामः, दुःखातुरः, सौमित्रिं प्रति दुःखपूर्णं वचनं उवाचन्, सीतायाः वियोगे अत्यन्तं शोकितः अभवत्।