रामः दुःखसन्तप्तः लक्ष्मणं विस्फारितनेत्रं समुपेत्य उवाच – “आगच्छ, लक्ष्मण, मम आश्रमः रिक्तः। नूनं राक्षसैः सीता भक्षिता वा अपहृता वा। यतः सा विलपन्ती मम समीपं न आगच्छति। पश्य, लक्ष्मण, अश्रुपूर्णनेत्राः मृगगणाः इह वर्तन्ते। इव ते इदं वदन्ति – रात्रिचरैः राक्षसैः देवी भक्षिता। हा आर्ये, क्व गतासि? हा धर्मज्ञे, शोभने!” “अद्य कैकेयी तुष्टा भविष्यति, हे देवी, यतः अहं सीतया सह निर्गम्य, तया विना प्रत्यागच्छामि। कथं रिक्तगृहं प्रविश्यामि? जनाः वदन्ति – अहं शक्तिहीनः, कृपणः च। सीताहरणेन मम भीरुत्वं स्पष्टं दृश्यते; तथा मम वनवासात् जनकस्य, मिथिलाधिपस्य, समीपं प्रत्यागमनम्। कथं अहं विदेहाधिपं जनकं दृष्टुं शक्न्यामि, सः यदा सीतायाः कुशलं पृच्छति, माम् च वियोगिनं पश्यति?” “सः पुत्रवियोगदुःखेन मोहेन अवश्यं ग्रस्तः भविष्यति; अथवा अहं भरताधीनां नगरं न गमिष्यामि। सीता विना स्वर्गः अपि रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं इह वनं मम विना त्यक्त्वा, शुभाम् अयोध्यां गच्छ। किन्तु अहं सीता विना कदापि जीवितुं न शक्न्यामि। भरतम् आलिङ्ग्य, मम वचनं तस्मै निवेदय। त्वं रामेण भूमिं शासनाय अनुमतः; मम माता कैकेयी च सुमित्रा च, आर्य, तव रक्षणीयः। कौसल्या अपि, मर्यादानुसारं, मम आज्ञया तव सन्माननीयः; सा सततं तव धर्ममार्गेण रक्ष्यतव्या। सीता मम च विनाशः, शत्रुसूदन, मम मातरं यथावत् निवेदनीयः।” एवं शोकातुरः राघवः सीता-विनाः वनं प्रविश्य विलपन्, लक्ष्मणः अपि भयव्याकुलमुखः, गम्भीरशोकग्रस्तः, चित्तेन अत्यन्तं व्यथितः अभवत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रिषष्टितमः सर्गः आरम्भः। तदनन्तरं, प्रियवियोगेन संतप्तः, मोहशोकाभिभूतः, रामः स्वस्मिन दुःखेन भ्रातरं विषण्णं कृत्वा, पुनः गम्भीरशोकं प्रविष्टः। महाशोकग्रस्तः, दुःखेन अभिभूतः, रामः शोकसन्तप्तं लक्ष्मणं प्रति, शोकानुकूलं वचनं उवाच – दीर्घं श्वसन्, अश्रुपातं च कुर्वन्। “मम तुल्यः अन्यः पापकृत् भूमौ नास्ति इति अहं न मन्ये; यतः शोकः शोकान्तरं च सततं हृदयमनःभङ्गं करोति। नूनं पूर्वे अहं पुनःपुनः पापकर्माणि कृतवान्; तस्य परिणामेन इदानीं दुःखं प्राप्तम्, दुःखान्तरं दुःखं प्रविष्टः। राज्यहानिः, स्वजनवियोगः, पितृमरणम्, मातृवियोगः च – एते सर्वे, लक्ष्मण, विचार्य, शोकप्रवाहं जनयन्ति। एते शोकाः, लक्ष्मण, वनदुःखसह्याय मम शरीरे शान्ताः अभवन्; किन्तु सीतावियोगेन पुनः दारुणः अग्निरिव शुष्ककाष्ठे प्रज्वलितः।” “नूनं सा आर्या, भयभीता, राक्षसैः आकाशसमिपं नीत्वा अपहृता; सा मधुरवाणी, भयात् विकृतः, पुनःपुनः आर्तस्वरेण आक्रन्दितवती। तस्याः प्रियायाः सुन्दरे, उत्तमचन्दनलेपनयुक्ते, स्तनद्वयं, रक्तमृदेन लिप्तं, गोलारूपे, नूनं राक्षसैः तादृशं कृतम्। तद्वदनं, सूक्ष्मं, स्पष्टं, मधुरवचनयुक्तं, गुच्छकेशसमेतं, राक्षसबलात् अधः कृतं, राहुग्रस्तचन्द्रमिव न शोभते।” “मम धर्मज्ञायाः प्रियायाः, हारयुक्तं, सदैव शोभमानं, ग्रीवम्, नूनं राक्षसैः रक्तभक्षैः दुष्प्रदेशे दंष्ट्राभिः विदारितम्। मम विना, एकाकिनी, वनान्तरे, सा राक्षसैः अपहृता, आकृष्टा; नूनं सा आर्तस्वरेण कूजती, दीर्घनेत्रा, मुक्तवता। इह, मया सह, शिलातले, आर्या, धर्मशीलायाः, सुखस्मिता, लक्ष्मण, हसन्ती, बहुवचनं तुभ्यं उक्तवती।” “एषा गोदावरी, नदीश्रेणि, सदा तस्याः प्रिया; नूनं सा तत्र गतवती वा, किन्तु सा कदापि एकाकिनी न गच्छति। पद्ममुखी, पद्मलोचनायाः, पद्मार्जनाय गच्छति, किन्तु अहं विना सा कदापि सरः न गच्छति। एषा पुष्पवृक्षसमृद्धा, विविधान् पक्षिणः युक्ता, वनश्रेणिः, तत्र अपि सा गच्छति वा, किन्तु भीरु एकाकिनी न गच्छति।” “हे सूर्य, जगत्कर्ता, सर्वकर्मणां सत्यमिथ्यायाः साक्षी, मम आर्याः गतिं वा अपहृतीं वा सर्वं वद, दुःखातुरं माम्। सर्वेषु लोकेषु तव किमपि न अज्ञातम्; हे वायो, कुलरक्षिण्याः गतिं वद – सा मृत्वा वा, अपहृता वा, मार्गे चरन्ती वा?” एवं रामः, शोकाभिभूतशरीरः, मूर्च्छितः, विलपन्, उवाच; सौमित्रिः, धैर्यसमन्वितः, समयानुकूलं वचनं रामं प्रति उवाच। “शोकं त्यज, धैर्यं आलम्ब्य, सीतायाः अन्वेषणे निश्चयः क्रियताम्। धैर्यवन्तः पुरुषाः लोके कदापि कार्यदुष्करे न विफलन्ति।” एवं सौमित्रिः धैर्ययुक्तं वचनं उक्त्वा, दुःखसन्तप्तः रघुनन्दनः धैर्यं न आलम्ब्य, शान्तिं परित्यज्य, पुनः महाशोकग्रस्तः अभवत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, चतुर्षष्टितमः सर्गः आरम्भः। रामः विषण्णः, दुःखपूर्णं वचनं लक्ष्मणं प्रति उवाच – “शीघ्रं लक्ष्मण, गोदावरीं गत्वा, तत्र सीतायाः अन्वेषणं कुरु। सम्भवतः सा गोदावरीं पद्मार्जनाय गता।” एवं रामेण उक्तः, लक्ष्मणः पुनः, शीघ्रगामी, शोभनां गोदावरीं गत्वा, तत्र स्नानस्थलानि अन्वेष्य, पुनः रामं प्रति उवाच – “स्नानस्थलेषु तां न पश्यामि, न च मम आह्वानं प्रत्युत्तरं ददाति; कस्यां स्थले वैदेही, दुःखापहारी, आगता?