रामः प्रियया सीतया वियुक्तः, तस्य आश्रमस्थले हास्यं न उचितमिति ज्ञात्वा, लक्ष्मणं प्रियं स्वभावं विहस्य लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच—“एतस्मिन्नेव आश्रमे हास्यं न युक्तम्; तव स्वभावं जानामि, प्रियं, क्रीडायुक्तं विहसितुम् इच्छसि।” ततः रामः लक्ष्मणं पुनः आह—“आगच्छ, विशालाक्षि, तव कुटीरः रिक्तः। निश्चितं सीता राक्षसैः भक्षिता वा नीतवा। यतः सा मां विलपन्तं न समीपं गच्छति, लक्ष्मण; पश्य, मृगगणः अश्रुपूर्णनेत्राः तिष्ठन्ति, लक्ष्मण। इव ते मां सूचयन्ति यथा देवी रात्रिचरैः राक्षसैः भक्षिता। हा, सुभगे, कुतः गता त्वम्? हा, धर्मवती, सुन्दरी!” रामः दुःखसागरः सतीम् वियुक्तः विलपन् पुनः उवाच—“अद्य कैकेयी तुष्टा भविष्यति, हे देवी, यतः अहं सीतया सह गत्वा विना तया प्रत्यागतः। कथं रिक्तं अन्तःपुरं प्रविश्यामि? जनाः वदिष्यन्ति—‘अयं शक्तिहीनः, दयाहीनः।’ सीताया अपहरणेन मम भीरुत्वं स्पष्टं प्रकटितम्; वनवासात् जनकस्य, मिथिलाधिपस्य समीपं प्रत्यागमनं मे शोचनीयम्। कथं अहं विदेहाधिपं जनकं द्रष्टुं समर्थः भविष्यामि, सः यदि सीतायाः कुशलं पृच्छति मम वियोगं दृष्ट्वा? कन्याया हान्या सः मोहवशं गमिष्यति; अथवा अहं भरतपुर्यां न गमिष्यामि। स्वर्गः अपि तया विना रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं मां वनस्थं त्यक्त्वा शुभां अयोध्यां गच्छ। रामः पुनः लक्ष्मणं प्रति आह—“न अहं सीता विना जीवितुं शक्नोमि, न किञ्चन। भरतं सञ्ज्ञाय गाढं आलिङ्ग्य मम वचनं ब्रूहि। रामेण त्वं भूमिं शासनाय अनुमोदितः; मम माता कैकेयी च सुमित्रा च, त्वया, महात्मन्, सेवनीयाः। कौसल्यां अपि यथोचितं मम आज्ञया सन्मान्यं कर्तव्यम्; धर्मपथे स्थितेन त्वया सा सततं रक्षितव्या। सीताया मम च विनाशं, शत्रुनाशन, मातरं प्रति विस्तरेण निवेदनीयम्।” एवं शोकार्तः राघवः वनं प्रविष्टः, सीतायाः सुकेश्या विना, लक्ष्मणः अपि भयाकुलवदनः, मनसा दुःखितः, दुःखेन व्याकुलः अभवत्। ततः वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः प्रियया वियुक्तः, दुःखविप्लुतः, मोहातुरः, स्वस्मिन् दुःखदर्शनेन भ्रातरं लक्ष्मणं विषण्णं कृत्वा, पुनः गम्भीरं विषादं प्रविष्टः। रामः, महान् शोकः प्राप्तः, दुःखेन आकुलः, शोकार्तं लक्ष्मणं प्रति, दुःखयुक्तं वचनं उवाच, दीर्घं श्वसन्, अश्रुपूरितः। रामः विलपन् उवाच—“मम तुल्यः पापकृत् अन्यः पृथिव्यां नास्ति; यतः शोकः शोकं अनु, हृदयमनः भङ्क्ति। निश्चितं, पूर्वे पापानि पुनःपुनः कृतानि मया; तस्य फलरूपेण इदानीं दुःखं प्राप्तम्, दुःखं दुःखं प्रविश्य। राज्यहानिः, बन्धुवियोगः, पितुः मृत्यु, मातुर्वियोगः—एतानि चिन्तयन्, लक्ष्मण, दुःखतरङ्गैः प्लावितः। एतत् सर्वं दुःखं, लक्ष्मण, वनविपत्तिं सहित्वा शरीरं शान्तम् अभवत्; किन्तु सीतायाः वियोगेन पुनः प्रज्वलितम्, शुष्ककाष्ठेषु अग्निः इव। निश्चितं सा सती, भयभीता, राक्षसैः आकाशसंनिकर्षे नीतवा; सा मधुरवाणी, भयेन विकृतः, पुनःपुनः भीतया कृतारवम्। तस्याः प्रियायाः स्तनद्वयं, सुन्दरं, सदा उत्तमचन्दनलेपनं, इदानीं रक्तमृदेन लिप्तं, गोलाकारं, निश्चितं तस्याः तादृशं दुरवस्थां प्राप्तम्। तत् मुखं, सुकुमारं, स्वच्छं, मृदुवचनं, केशपुञ्जेन युक्तं, राक्षसबलात् निःशेषं, राहुणा चन्द्रः इव, न दीप्तिमान्। तस्याः धर्मपत्न्याः ग्रीवा, हारलेपनं, यः सदा तस्याः शोभायुक्तः, निश्चितं राक्षसैः दन्तैः विद्धः, ये निर्जने स्थले रक्तभक्षणाय प्रवृत्ताः। मया विना, निर्जने वने, राक्षसैः आकृष्टा, निश्चितं सा विकलारवा, वियुक्तकपोतिका इव, दीर्घनेत्रा, मुक्तवता। अत्र, मया सह, सा शिलातले उपविष्टा, धर्मशीलाः, मधुरस्मिता, लक्ष्मण, हसन्ती, बहुवचनं त्वां प्रति उक्तवती। एषा गोदावरी, नदीश्रेष्ठा, सदा मम प्रियायाः प्रिया; सा तत्र गता वा? किन्तु सा कदापि अकेला न गच्छति। पद्ममुखी, पद्मनयना, पद्मसंग्रहेण तत्र गच्छेत्; किन्तु तदपि असम्भाव्यं, यतः सा कदापि मया विना सरः न गच्छति। एषा पुष्पवृक्षवनं, पक्षिभिः पूर्णं, सा प्रविश्येत्; किन्तु तदपि असम्भाव्यं, भीरु अकेला न गच्छति। हे सूर्य, जगत्कर्ता, सर्वकर्मणां सत्यमिथ्यायाः साक्षी, मम प्रिया क्व गता वा नीतवा वा, सर्वं दुःखार्ताय निवेदय। सर्वेषु लोकेषु किञ्चन न तव अज्ञातं; हे वायु, मम वंशरक्षिण्याः विषये वद—मृतं वा, नीतं वा, मार्गं चरन्ती वा। एवं रामः, दुःखाविष्टः, मूर्च्छितः, विलपन्, सौमित्रिः स्थिरचित्तः, समययुक्तं वचनं उवाच। “शोकं त्यज, साहसं आलिङ्ग; सीतायाः अन्वेषणाय धृतिं कुरु। धृतिमन्तः पुरुषाः लोके दुःखेषु अपि न विफलाः।” सौमित्रिणा धृतिसंयुक्तं वचनं उक्तं, किन्तु रघुवंशजः दुःखार्तः धृतिं न अङ्गीकृतवान्, धैर्यं त्यक्त्वा, पुनः महाशोकं प्रविष्टः। ततः वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, चतुर्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः विषण्णः, लक्ष्मणं दुःखस्वरं सम्बोध्य उवाच—“शीघ्रं, लक्ष्मण, गच्छ, गोदावरीं नदीं दृष्ट्वा अन्वेषय।” “सीता पद्मसंग्रहेण गोदावरीं गता वा।” इति रामेण उक्तः, लक्ष्मणः पुनः, लक्ष्मणः शीघ्रगामी, शोभनां गोदावरीं नदीं गत्वा, तस्याः स्नानस्थलानि अन्वेष्य, प्रत्यागतः रामं प्रति वदति।