रामः पुनः पुनः पद्मनयनः दीर्घं श्वसन् अश्रुपूरितकण्ठः “हा प्रिये!” इति विलपन् दुःखेन विवेश। तदा लक्ष्मणः प्रियसखः दुःखेन पीडितः समीपमागत्य अञ्जलिं कृत्वा बहुधा तं सान्त्वयितुम् प्रयासमकरोत्। किं तु लक्ष्मणस्य वचनानि उपेक्ष्य, रामः तस्य प्रियायाः सीतायाः दर्शनं न प्राप्य पुनः पुनः तामेव आह्वयन् विलपितुम् आरभत। श्रीवाल्मीकीरामायणे पुण्ये अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमं सर्गं शृणु। तत्र धर्मात्मा रामः सीतायाः अदर्शनात् दुःखसन्तप्तमनाः महाबाहुः पद्मनयनः विलपितुम् आरभत। प्रेमवेदनेन संतप्तः रामः, सीतां इव पश्यन् अपि तां न पश्यन्, विलापे दुःखितः दुष्कराणि वचनानि उवाच। “हे प्रिये! अशोकशाखाभिः तव शरीरं आवृत्य पुष्पेषु अधिकरुचिः, तु तानि पुष्पाणि मम दुःखं वर्धयन्ति। हे देवि! तव जघनद्वयं कदलीदण्डसदृशं कदलीपत्रैः गुप्तम् अपि मया दृश्यते, तव लज्जा तत्र न शक्यते। हे मृदु! कर्णिकारवनान्तरे त्वं क्रीडसि, हास्यं च करोषि; किं तु एषा क्रीडा मम दुःखं केवलं वर्धयति। विशेषतः अस्मिन आश्रमे हास्यं न उचितम्; तव स्वभावं जानामि, त्वं हास्यक्रीडायाम् अनुरक्ता। आगच्छ, विशालनेत्रे! तव कुटीरं रिक्तम्; निश्चितं राक्षसैः सीता भुक्ता वा अपहृता वा। सा मां विलपन्तं न समीपमागच्छति, लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः अश्रुपूरितनेत्राः तव समीपम् आगच्छन्ति। इव ते वक्तुम् इच्छन्ति यत् रात्रिचरैः देव्या भुक्ता; हा आर्ये! क्व गतासि? हा साध्वी, सुन्दरी! हा अद्य कैकेयी तुष्टास्यति, देवि, यतोऽहं सीतया विहीनः प्रत्यागतः, यद्यपि तया सह निर्गतः। कथं रिक्तगृहे प्रवेशयिष्यामि? जनाः वदन्ति यत् शक्तिहीनः कृपणः च। मम भीरुत्वं स्पष्टं दृश्यते सीताया अपहरणेन; मम वनवासात् मिथिलाधिपतिं जनकं प्रति प्रत्यागमनम्। कथं जनकं दृष्ट्वा सीतायाः कुशलं पृच्छन्तं तं वियोगिनं अहं सहेष्यामि? तस्य कन्याया वियोगदुःखेन सः मोहं प्राप्स्यति; अथवा अहं भरताध्येयं नगरं न गमिष्यामि। स्वर्गः अपि तया विना रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं मां वनमध्ये त्यक्त्वा शुभायोध्यां गच्छ। किं तु अहं सीतया विना न जीवितुं शक्ष्यामि; भरतं समाश्लिष्य मम वचनं तस्मै वद। रामेन त्वं भूमौ राज्यं कर्तुं अनुमतः; मम माता कैकेयी च सुमित्रा च, आर्य, तव संरक्षणीयाः। कौसल्यापि मम आज्ञया यथाशास्त्रं सन्मान्याः, धर्मपथे स्थितेन त्वया यत्नेन संरक्ष्याः। सीताया रामस्य च विनाशः, शत्रुसूदन, मम मातरं त्वया सम्यक् निवेदनीयः। एवं दुःखितः राघवः शोकमूर्छितः वनं प्रविष्टः सीतां विना, लक्ष्मणः अपि भयविक्लवमुखः गभीरशोकसन्तप्तः अभवत्। श्रीवाल्मीकीरामायणे पुण्ये अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। तत्र प्रियवियोगेन दुःखमोहाभिभूतः रामः, तस्य शोकयुक्तं रूपं दृष्ट्वा लक्ष्मणः अपि विषण्णः अभवत्; पुनः रामः गहनं विषादं प्रविष्टः। महाशोकसन्तप्तः रामः, दुःखेन आकुलः, लक्ष्मणं अपि शोकग्रस्तं दृष्ट्वा, तदनुकूलानि वचनानि दीर्घं श्वसन् अश्रुपूरितः दुःखेन उवाच। “मम तुल्यं पापं कृतवन्तं अन्यं न पश्यामि; यतो दुःखं दुःखं च अनुक्रमेण हृदयमनःभङ्गं करोति। निश्चितं पूर्वेऽहं पुनः पुनः पापानि कृतवान्; तस्य फलरूपेण इदानीं दुःखं दुःखं च प्राप्तवान्। राज्यहानिः, बान्धववियोगः, पितृमरणं, मातृवियोगः—एतानि चिन्तयन्, लक्ष्मण, शोकतरङ्गेण आक्रान्तोऽस्मि। किं तु एषः शोकः, लक्ष्मण, वनदुःखं सहित्वा मम शरीरे शान्तः अभवत्; किं तु सीताया वियोगेन पुनः दारुणः शोकः दारु मध्ये अग्निः इव प्रज्वलितः। निश्चितं सा आर्या भयभीता राक्षसैः आकाशं समीपं नीत्वा अपहृता; तस्य मधुरं स्वरं भीतेन विकृतं, सा पुनः पुनः भीता आह्वयति। तस्य प्रियायाः स्तनद्वयं, सदा चन्दनरागेण अलङ्कृतं, रक्तमृदेन सम्लिप्तं, निश्चितं तया तादृशं भाग्यं प्राप्तम्। तद्वदनं, मृदु, स्पष्टं, मधुरवाक्यं, गुच्छितकेशसमूहं, राक्षसबलात् तिरस्कृतं, न शोभते—राहुग्रस्तचन्द्रमिव। तस्या धर्मपत्नीया ग्रीवा, हारालङ्कृतं, तस्याः सदैव शोभते, राक्षसैः दन्तैः निष्क्रान्ते रक्तपानार्थं निश्चितं दष्टा। मम वियोगेन, वनान्तरे, राक्षसैः सा सीता अपहृता, तया दुःखितया, क्रौञ्चीव विलपन्त्या, दीर्घनेत्रया, मुक्तया, क्रीडितम्। अत्र मया सह, शिलातले, सा आर्या कदाचित् उपविष्टा, मधुरस्मिता, लक्ष्मण, हास्यं कृत्वा, बहु वचनानि तुभ्यं उक्तवती। एषा गोदावरी, नदीनां श्रेष्ठा, सदा तस्याः प्रिया; किम् तत्र गता? किं तु सा कदापि अकेला न गच्छति। पद्मवदनया, पद्मपत्रनयना, पद्मानि संग्रहीतुं तत्र गच्छेत्; किं तु सा कदापि मया विना तटाकं न गच्छति। नूनं एषा पुष्पिततरुवाटिका, पक्षिसमृद्धा, तया प्रविष्टा; किं तु भीरु सा अकेला गन्तुं भयभीता, तत्र अपि न गच्छति।” एवं रामः सीतावियोगदुःखेन संतप्तः लक्ष्मणसहितः वनान्तरे विलपन्, तस्य शोकः सर्वत्र व्याप्य, लक्ष्मणस्य अपि मनः व्यथितम् अभवत्।