रामस्य सर्वं शरीरं कम्पमानं, मनः संमूढं च सञ्जातम्। दुःखार्तः स तत्रोपाविशत्, दीर्घमुष्णं च निश्वस्य, विषण्णः सन्तप्तचित्तश्च बभूव। पुनः पुनः पद्मलोचनः रामः, दीर्घमुष्णं निश्वस्य, "हा प्रिये!" इति विलपन्, अश्रुपूर्णकण्ठः स बभूव। तदा लक्ष्मणः प्रियसखः, दुःखेन संतप्तः, समीपमुपेत्य, कृताञ्जलिः बहुविधं सान्त्वनं चकार। किन्तु लक्ष्मणस्य वाक्यानि अवज्ञाय, रामः तानि श्रुत्वाऽपि, सीतां न पश्यन्, पुनः पुनः तस्याः नाम क्रन्दन् विलपितवान्। शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। सीतां न पश्यन् धर्मात्मा रामः, दुःखेन संविग्नचित्तः, बलवान् पद्मलोचनश्च विललाप। स रामः, सीतां इव पश्यन्, पुनः न पश्यन्, कामपीडितः, दुःखवशात् दारुणानि वचनानि उवाच। "हे प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः शरीरं छादयसि, पुष्पेषु प्रियं कुरुषे, किन्तु तानि पुष्पाणि मम शोकमेव वर्धयन्ति। हे देवि, त्वदीयानि जङ्घे कदलीस्तम्भसदृशे, कदलीपत्रैः छादिते, तथाऽपि अहं ताः पश्यामि; न त्वं ताः गुप्तुम् अशक्नोषि। हे सौम्ये, कर्णिकारवने क्रीडन्ती हास्यन्ती च त्वं, देवि, मम दुःखमेव वर्धयसि; पर्याप्तं खलु क्रीडया। विशेषतः अस्मिनाश्रमे न शोभनं हास्यं; जानामि तव स्वभावं, प्रिये, क्रीडारतां च। आगच्छ, विशाललोचने, तव कुटीरं रिक्तम्; नूनं राक्षसैः सीता भक्षिता वा नीताऽपि वा। सा हि माम् आलिङ्ग्य विलपन्ती न आगच्छति, लक्ष्मण; पश्य, एते मृगगणाः अश्रुपूर्णलोचना इव दृश्यन्ते, लक्ष्मण। इव ते कथयन्ति यथा रजनीचरैः देवी भक्षिता—हा आर्ये, क्व गतासि? हा साध्वी, सुललिते! हा अद्य कैकेयी तुष्टाऽपि भविष्यति, देवि, यतो ह्यहं विना सीतां प्रत्यागतः, यया सह निर्गतः। कथं रिक्तगृहाणि प्रविशेयम्? जनाः मां शक्तिहीनं निर्दयमिति वदिष्यन्ति। मम भीरुत्वं स्पष्टरूपेण प्रकाशितम्, सीताहरणेन; तथा च मम वनवासात् मिथिलाधिपतेः जनकस्य समीपं प्रत्यागमनम्। कथं अहं विदेहराजं जनकं पश्येयम्, सः यदा सीतायाः कुशलं पृच्छन् मां विना तां द्रक्ष्यति? दुःखितो दारवियोगेन सः मोहवशं गमिष्यति; अथवा अहं न गमिष्यामि भरताधिष्ठितां पुरीम्। स्वर्गोऽपि विना तया रिक्त इव दृश्यते; अतः त्वं मां वने त्यक्त्वा, शुभां अयोध्यां प्रति गच्छ। किन्तु अहं विना सीतया न कदापि जीवेयम्; गच्छ भरतं आलिङ्ग्य, मम वचनं तस्मै ब्रूहि। त्वं रामेण भूमिं पालयितुम् अनुमतः; मम जननी कैकेयी च सुमित्रा च, त्वया पालनिया, आर्य। कौसल्या अपि ममाज्ञया यथाविधि नमस्कर्तव्या; सा त्वया धर्मपथे स्थितेन यत्नेन रक्ष्या। सीताया मम च विनाशः, शत्रुघ्न, त्वया मम मातरं पूर्णतया निवेद्यः। एवं दुःखितः राघवः, विना सुललितकेशीं सीतां वनं प्रविश्य, विलपन् आसीत्; लक्ष्मणोऽपि भयकम्पितमुखः, विषण्णचित्तः, अतिव्यथितः बभूव। शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। स राजपुत्रः, वियुक्तः प्रियतमा, शोकमोहाभिभूतः, स्वदुःखरूपेण भ्रातरं अपि विषण्णं कृत्वा, पुनः गाढं शोकं प्रविवेश। रामः, महतीं व्यथां प्राप्तः, दुःखेन आविष्टः, लक्ष्मणं अपि शोकग्रस्तं दृष्ट्वा, सानुकम्पं दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, दुःखयुक्तानि वचनानि उवाच। "न हि मम समानः कश्चिद् अन्यो भूत्वा पापानि कृतवान्, यतो दुःखं दुःखान्तरं च, अनुक्रमेण, मम हृदयं मनश्च भिनत्ति। नूनम् अहं अतीतानि पापानि पुनः पुनः कृतवान्, येन इदानीं दुःखं दुःखान्तरे पतितः अस्मि। राज्यहानिः, बान्धववियोगः, पितुर्मरणं, मातुर्वियोगः—एतानि सर्वाणि, लक्ष्मण, चिन्तयन्, शोकवेगैः सन्तप्तोऽस्मि। किन्तु, एतत्सर्वं दुःखं, लक्ष्मण, मम शरीरं वनक्लेशेन शान्तम्; इदानीं तु सीतावियोगात्, शुष्ककाष्ठेषु अग्निवत्, पुनः प्रज्वलितम्। नूनं सा आर्या, भीता, राक्षसेन आकाशसंनिकर्षे हृता; तस्या मधुरस्वरः भीतिसंविग्नः, पुनः पुनः प्रलपन्त्या उच्चैर् अतीव क्रन्दितः। तस्याः स्तनद्वयं, सुशोभनं, सदा चन्दनरजसा अलंकृतं, इदानीं रक्तेन मृदेन च संसिक्तं, नूनम्, मम प्रिया तादृशं दुरात्मनां हस्तगतं जातम्। तस्याः मुखं, मृदु, स्वच्छ, सौम्यवचनं, कुञ्चितकेशसंघातयुक्तं, राक्षसबलसंवृतं, न शोभते, राहुग्रस्तचन्द्रमिव। सा सुभगा कण्ठः, नित्यं हारयुक्तः, या सदा तस्याः शोभायै बभूव, नूनं राक्षसैः दष्टः, येन रुधिराशनैः, अस्मिन् कानने, भक्ष्यते। मया विना, एकया, अरण्ये, सा राक्षसैः हृता, बलात् अपकृष्य, नूनम्, सा विलपन्ती, पतङ्गीव, दीर्घलोचना, मुक्ताङ्का इव आकुला बभूव। अत्रैव मया सह उपविष्टवती, धर्मचारिणी, तया स्मितपूर्वकं, लक्ष्मण, हास्यन्त्या, स्नेहपूर्णानि वचनानि त्वया सहोक्तानि। एषा गोदावरी, नद्यः श्रेष्ठा, तस्या सदा प्रिया आसीत्; कच्चित् सा तत्र गच्छति, किन्तु सा कदापि मया विना न यास्यति। पद्ममुखी, पद्मपत्रलोचना सा, पद्मान् सञ्चिनोति, इति सम्भाव्यते; तथाऽपि सा मया विना तडागं न गच्छति। एवं रामः, शोकमग्नः, सीतावियोगेन संतप्तः, लक्ष्मणेन सह दुःखमयं संवादं अकुरुत।