रामः सीताया अपहरणेन संतप्तः एवं विलपन् दुःखेन अभिभूतः क्षणमेकं विमूढः अभवत्। तस्य सर्वाङ्गं कम्पितम्, मनः शोकात् विह्वलम्, स दुःखितः दीनः दीर्घं निश्वसन् उपविवेश। पुनः पुनः पद्मनयनः रामः दीर्घं निश्वसन् अश्रुपरिप्लुतया वाचा "हा प्रिये!" इति विलपन् अकथयत्। तदा प्रियसखः लक्ष्मणः शोकात् संतप्तः समीपं आगत्य अञ्जलिं कृत्वा बहुधा तं सान्त्वयितुम् प्रयत्नं अकरोत्। किन्तु लक्ष्मणस्य वचनानि उपेक्ष्य, तस्य वक्त्रात् पतितानि, रामः सीतां न पश्यन् पुनः पुनः तां विलपन् आह्वयत्। श्रीवाल्मीकि रामायणस्य आरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। सीतां न पश्यन् धर्मात्मा रामः दुःखेन अभिभूतमना विलपितुम् आरभत, स महाबाहुः पद्मनयनः। रामः सीतां इव पश्यन्, तु न पश्यन्, प्रणयेन संतप्तः, राघवः क्लेशेन दुष्प्रवाच्यं वाक्यम् उवाच। "हे प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः शरीरं आच्छाद्यसि, पुष्पेषु अधिकस्नेहा; किन्तु तानि मम शोकं केवलं वर्धयन्ति। हे देवि, तव ऊरू कदलीदण्डसदृशौ, कदलीपत्रैः आच्छादितौ, तु अहं तान् पश्यामि; त्वं तान् गुप्तुं न शक्ष्यसि। हे सौम्ये, त्वं कर्णिकारवनान्तरे क्रीडसि, हास्यं कुरुषे; पर्याप्तं, एषा क्रीडा मम दुःखं केवलं जनयति। विशेषतः अस्मिन आश्रमे, एवं हास्यं न उचितम्; अहं तव स्वभावं जानामि, प्रिये, क्रीडासक्ते। आगच्छ, विशालाक्षि, तव कुटी रिक्तम्; नूनं सीता राक्षसैः भुक्ता वा नीतवा। सा माम् विलपन्तम् न आगच्छति, हे लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः अश्रुपूर्णनेत्राः, हे लक्ष्मण। इव ते दर्शयन्ति यत् देवी रात्रिचरैः राक्षसैः भुक्ता—हा सुभगे, क्व गतासि? हा धर्मिष्ठे, सुन्दरी! अद्य कैकेयी तुष्टा भविष्यति, हे देवि, यतो अहं सीतां विना प्रत्यागतः, यद्यपि तया सह निर्गतः। कथं अहं रिक्तं अन्तःपुरं प्रवेशिष्यामि? जनाः वदन्ति यत् अहं शक्तिहीनः, अनुदारः। वस्तुतः मम भीरुत्वं स्पष्टं दृश्यते सीताया अपहरणेन; तथा च वनवासात् मिथिलेश्वरस्य जनकस्य समीपं प्रत्यागमनम्। कथं अहं विदेहनरेश्वरं जनकं पश्येयम्, यदा सः सीतायाः कुशलं पृच्छन् माम् वियुक्तं पश्येत्? दुहितुः वियोगेन संतप्तः सः मोहवशं गमिष्यति; अथवा अहं भरताधिष्ठितनगरं न गमिष्यामि। स्वर्गः अपि तया वियुक्तः मम रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं माम् वने विहाय, शुभायोध्यां गन्तव्यम्। किन्तु अहं सीतां विना कदापि जीवितुं न शक्ष्यामि; भरतं सम्यक आलिङ्ग्य, एतद्वचनं तस्मै मम नाम्ना निवेदय। त्वं रामेण भूमिं शासनाय अनुमोदितः; मम माता कैकेयी च सुमित्रा च, हे सुभगे, तव पालनार्थं। कौसल्यां अपि विधिवत् अभिवाद्य, मम आज्ञया, त्वया धर्मपथे स्थितेन यत्नेन रक्षितव्या। सीताया रामस्य च विनाशः, हे रिपुविद्वंसन, मम मातरं त्वया सम्यक् निवेदितव्यम्। एवं शोकार्तः राघवः सीतारहितः वनं प्रविष्टः विलपन्, लक्ष्मणः अपि भयाकुलवदनः, गभीरशोकसम्पन्नः, अत्यन्तं संतप्तः अभवत्। श्रीवाल्मीकि रामायणस्य आरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। प्रियवियुक्तः सः राजकुमारः शोकमोहाभिभूतः, स्वदुःखदर्शनेन भ्रातरम् उद्विग्नम् अकरोत्, पुनः तीव्रं विषादं प्रविष्टः। रामः महान् शोकः दुःखेन अभिभूतः, शोकसंतप्तं लक्ष्मणं प्रति, तस्य दुःखानुकूलं वचनं दीर्घनिश्वासं कृत्वा, अश्रुपरिप्लुतः, उवाच। "मम मतिम्, पृथिव्यां अन्यः कोऽपि मम सदृशं पापं न कृतवान्; यतो दुःखं दुःखान्तरं अनुवृत्त्या मम हृदयम् चित्तम् च भङ्क्ति। नूनं अहं पूर्वेऽपि पुनः पुनः पापानि कृतवान्; तस्मात् इदानीं दुःखं प्राप्तवान्, दुःखं दुःखं प्रविश्य। राज्यहानिः, बन्धुवियोगः, पितृमरणम्, मातृवियोगः—एते सर्वे, लक्ष्मण, यदा चिन्तयामि, शोकतरङ्गैः अभिभूतः। किन्तु एषः शोकः, हे लक्ष्मण, मम शरीरे वनदुःखं सहित्वा शान्तः अभवत्; किन्तु सीतायाः वियोगेन पुनः प्रवृत्तः, शुष्ककाष्ठेषु अग्निः इव। नूनं सा सुभगा, भीता, राक्षसैः आकाशे नीतवा; तस्य मधुरवाणी भीतया विकृतः, सा पुनः पुनः भयेन आक्रन्दितवति। मम प्रिया, सुन्दरी, सदा उत्तमचन्दनकुङ्कुमेन अलङ्कृतौ स्तनौ, इदानीं रक्तमृदा लिप्तौ, नूनं सा तादृशं भाग्यं प्राप्तवती। तस्य मुखं, सुकुमारं, स्वच्छं, मधुरवाक्यम्, केशपाशेन शोभितम्, राक्षसबलात् न प्रकाशते—राहुग्रस्तचन्द्रमाः इव। तस्य धर्मपत्नीया ग्रीवा, हारेण सदा शोभिता, नूनं राक्षसैः दन्तैः दष्टा, ये निर्जने स्थले रक्तं भक्ष्यन्ति। माम् विना, वनान्तरे, सा राक्षसैः गृहीता, नीतवती; नूनं सा दुःखेन कूजति, वियुक्तशुक्लः इव, दीर्घनेत्रा मुक्त्वा। अत्र मया सह सा शिलातले उपविष्टा, सुभगा, धर्माचरणे स्थिता; मधुरं स्मितं कृत्वा, लक्ष्मण, सः हास्यं कृत्वा, सीता तव बहुवचनानि उवाच। एषा गोदावरी, सर्वनदीषु उत्तमा, मम प्रिया; नूनं सा तत्र गता, किन्तु सा कदापि एकाकी न गच्छति।