सौमित्रिणा स्नेहवशात् एवमुक्तः रामः, धैर्ययुक्तः सन्, लक्ष्मणेन सह सीतायाः अन्वेषणं प्रारब्धवान्। तौ दशरथात्मजौ वनानि, पर्वतान्, नद्यः, सरांसि च सर्वतः परिशील्य सीतां विचिन्वन्तौ जग्मतुः। तौ पर्वतस्य सर्वाणि शैलशिखराणि, शिलासंकटानि, कन्दराणि च अन्विष्यापि तां न ददृशतुः। ततः समग्रं पर्वतं अन्विष्य रामः सौमित्रिं सम्बोधितवान्—"न अहं, सौमित्रे, अस्मिन्पर्वते शुभां वैदेहीं पश्यामि।" ततः शोकसम्भ्रान्तः लक्ष्मणः दण्डकारण्ये भ्रमन्तौ तौ भ्रातरौ तेजस्विनं रामं प्रति इदं वचनमुवाच—"महाबाहो, यथा विष्णुः बलिं बद्ध्वा पृथिवीं पुनः प्राप्तवान्, तथा त्वं अपि मैथिलीं जनकात्मजां पुनः अवश्यम् प्राप्स्यसि।" इति लक्ष्मणेन प्रोत्साह्यमानः रामः, शोकग्रस्तचित्तः, मन्दस्वरेण प्रत्युवाच। सः उक्तवान्—"अयं वनः पुष्करिणीभिः शोभितः, पर्वतः छायायुतः, गुहायुक्तः, नानाप्रवाहश्च; तथापि अहं प्राणैः अपि प्रिया वैदेहीं न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः, सीताहरणेन संतप्तः, शोकवशात् क्षणमेकं मूर्च्छितवत्। सः सम्पूर्णशरीरं कम्पयन्, विमूढचित्तः, दुःखितः, दीर्घनिःश्वासं विसृज्य, भूमौ उपाविशत्। पुनः पुनः पद्मनेत्रः रामः दीर्घं निःश्वसन्, "हा प्रिये!" इति विलपन्, अश्रुपूर्णकण्ठेन रुरोद। तदा दुःखार्तः लक्ष्मणः समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, विविधान् प्रकारैः तं सान्त्वयितुम् प्रयासं चकार। किन्तु रामः लक्ष्मणस्य वचनानि नापेक्ष्य, पुनः पुनः सीतां अन्वेष्य, विलपन्तमात्मानम् अवर्तयत्। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, द्विषष्टितमः सर्गः प्रवक्ष्यते। सीतां अदृष्ट्वा धर्मात्मा रामः, शोकाभिभूतचित्तः, महाबाहुः पद्मनेत्रश्च, विलपितुम् आरब्धवान्। तामिव पश्यन्, तथापि न पश्यन्, कामवशात् संतप्तः, राघवः दुःखेन दुष्करं वचनमुवाच। "प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः स्वदेहं छादयन्ती, पुष्पेषु रममाणे, मम शोकमेव वर्धयसि। हे देवी, त्वदीयान्योरू, कदलीस्तम्भसदृशे, कदलीपत्रैः छादिते, निहिते अपि दृश्येते; न त्वं तौ गुप्तुम् अर्हसि।" "मृदुचारे, त्वं कर्णिकारवनान्तरे क्रीडन्ती, हसन्ती, देवी, मां ताडयन्तीव; पर्याप्तं हि एतद्विनोदनं येन मम दुःखम् एव वर्ध्यते। विशेषतः अस्मिनाश्रमे क्रीडाहासो न उचितः; जानामि तव स्वभावं, प्रिये, क्रीडारतां च। आगच्छ, विशाललोचने, तव कुटीरं रिक्तम्; नूनं सीता राक्षसैः भुक्ता वा नीताऽपि वा।" "सा मां न उपैति, विलपन्तम्, लक्ष्मण; पश्य मृगगणान्, तेषां नेत्रेषु अश्रूणि, लक्ष्मण। इव ते मां सूचयन्ति—देवी निशाचरैः भुक्ता इति। हा प्रिये, क्व गतासि? हा सुभगे, सती!" "हा, अद्य कैकेयी तुष्टाऽपि स्यात्, देवी, यः अहं विना सीतया प्रत्यागतः। कथं शून्ये गृहे प्रविशेयम्? जनाः मां शक्तिहीनं, कृपणं च वदिष्यन्ति।" "नूनं मम भीरुत्वं स्पष्टरूपेण दृश्यते, यद् सीताहरणेन; तथा मम वनवासात् मिथिलाधिपतेः जनकस्य समीपं प्रत्यागमनम्। कथम् अहं विदेहराजं जनकं पश्येयम्, यः मम सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, वियुक्तं च मां पश्येत्? सः कन्यावियोगेन संतप्तः मोहवशं गमिष्यति; अथवा न अहं भरताधिष्ठितां पुरीं गमिष्यामि।" "सीतावियुक्तं स्वर्गमपि रिक्तं पश्यामि; अतः त्वं मां वने त्यक्त्वा, शुभां अयोध्यां गन्तुम् अर्हसि।" "किन्तु विना सीतया अहं न कदापि जीवितुं शक्नोमि; भरतं दृढं आलिङ्ग्य, मम वचनानि तस्मै निवेदय।" "त्वं रामेण अनुमतः पृथिवीं पालय; मम माता कैकेयी च सुमित्रा च तव रक्षणीये। कौसल्यामपि ममाज्ञया यथाविधि प्रणम्य, धर्मपथे स्थितः त्वया रक्षितव्या।" "सीताममयोः विनाशः त्वया मम मातरं सम्पूर्णतः निवेद्यः।" इति दुःखार्तः राघवः, विना सुकेश्या सीतया वनं प्रविश्य, विलपन्, लक्ष्मणमपि शोकसंविग्नमुखं, क्लेशार्तचित्तं चकार। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रिषष्टितमः सर्गः प्रवक्ष्यते। सः राजपुत्रः, प्रियतमा विना, शोकमोहाभिभूतः, आत्मनः दुःखदर्शनेन भ्रातरम् अपि विषण्णं कृत्वा, पुनः घोरं शोकम् अविशत्। रामः दुःखवेगेन निमग्नः, शोकाभिभूतः, लक्ष्मणं अपि शोकग्रस्तं पश्यन्, तं प्रति शोच्यं वचनमुदीर्य, दीर्घनिःश्वासं विसृज्य, अश्रुपूर्णः विललाप। "न अहं मन्ये पृथिव्यां मत्तः अन्यः कश्चिद् पापकृत् अस्ति; यः शोकः शोकं प्रति, हृदयमन्मनांसि च भिनत्ति। नूनं अहं पूर्वे पापानि पुनः पुनः कृतवान्; तेन इदानीं दुःखपरम्परया पतितः अस्मि। राज्यहानिः, स्वजनवियोगः, पितुः निधनं, मातुः च वियोगः—एतानि सर्वाणि चिन्तयन्, लक्ष्मण, शोकवेगैः पीड्ये।