तदा लक्ष्मणः सौहार्देन रामं काकुत्स्थवंशसम्भूतं सम्बोध्य प्रोवाच—"यदि त्वं रोचयसि, वयं सर्वं वनं विचिन्वामः यत्र जानक्याः सन्निधिः स्यात्। हे महाबाहो, त्वं शोकस्य वशं मा गच्छ।" इति। तस्य स्नेहपूर्णवचनं श्रुत्वा, रामः धैर्ययुक्तः सुमित्रानन्दनसहितः सीतायाः अन्वेषणाय प्रारभत। दशरथस्य तौ पुत्रौ वनानि, गिरिप्रदेशान्, नद्यः, सरांसि च सर्वतः विचिन्वन्तौ, जानकीमेकां सन्दर्शयन्तौ न प्राप्नुताम्। तौ पर्वतस्य सर्वे शिखराणि, शिलाखण्डान्, शृङ्गाणि च विचिन्वन्तौ, तत्रापि तां न ददृशतुः। पर्वतं सम्यक् विचित्य, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"हे सौमित्रे, न अहं वैदेहीं शुभलक्षणां अस्मिन्पर्वते पश्यामि।" ततः दुःखेन पीडितः लक्ष्मणः भ्रातरं दीप्तिमन्तं दण्डकारण्ये विचरन्तं प्रति इदं वचनमुवाच—"हे महाबुद्धे, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा पृथिवीं पुनः प्राप्तवान्, तथा त्वमपि मैथिलीं, जनकात्मजां, नूनं पुनः प्राप्स्यसि।" एवमुक्तः स वीरः लक्ष्मणेन, रामः शोकग्रस्तचित्तः सस्वरं मन्दमुवाच। "अयं वनः पुष्करिणीभिः शोभितः, पर्वतः शीतलच्छायवान्, गुहाशतैः सलिलप्रवाहैश्च युक्तः, तथापि अहं प्राणैः प्रियतरां वैदेहीं न पश्यामि।" इति विलपन् रामः, हृतायाः सीतायाः शोकदुःखेन पीडितः, क्षणमिव मूढचित्तः बभूव। सर्वगात्रं कम्पमानः, चेतनाहीनः, दीर्घनिःश्वासैः संतप्तः, दुःखितः, भूमौ उपाविशत्। पुनः पुनः पद्मनिभेक्षणः रामः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, "हा प्रिये!" इति विलपन् अश्रुपूर्णकण्ठेन विललाप। तदा प्रियसखः लक्ष्मणः शोकाभिभूतः समीपमागत्य, कृताञ्जलिः, तं विविधैः उपायैः सान्त्वयामास। किन्तु लक्ष्मणस्य वचनानि उपेक्ष्य, न स्वां प्रियाम् अदृष्ट्वा, रामः पुनः पुनः तामेव आक्रोशयन् विललाप। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। सीतां अदृष्ट्वा धर्मात्मा रामः, शोकसम्भ्रान्तचित्तः, महाबाहुः पद्मनयनः विलपन् बभूव। सः सीतां इव पश्यन् अपि च न पश्यन्, प्रेमपीडितः, दुःखाकुलः, दारुणं विलापं कर्तुं प्रवृत्तः। "प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः तनुं छादयसि, पुष्पेषु अधिकप्रिया; किन्तु तानि पुष्पाणि मम शोकमेव वर्धयन्ति। हे देवी, त्वदीयानि जघनस्थलानि कदलीदलैः छादितानि, तथापि अहं तानि पश्यामि; त्वं तानि न गुप्तुम् अशक्तासि। मृदुवदने, त्वं कर्णिकारवने क्रीडसि, हास्ययुक्ता, हे देवी; पर्याप्तमिदं विडम्बनं, यत् केवलं मां पीडयति। विशेषतः अस्मिनाश्रमे, एवं हास्यं न उचितम्; जानामि प्रिये, त्वं स्वभावेन विनोदारमणी। आगच्छ, विशाललोचने, तव कुटीरं रिक्तम्; नूनं सीता राक्षसैः भक्षिता वा हृताऽपि। सा मां शोकाकुलं नोपसर्पति, लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः अपि अश्रुपूर्णलोचना इव दृश्यन्ते, लक्ष्मण। ते इव मां सूचयन्ति यत् देवी निशाचरैः भक्षिता; हा कल्याणि, क्व गतासि? हा सुभगे, सती! अद्य कैकेयी तुष्यति, हे देवी, यतोऽहं सीतां विना प्रत्यागतः, सा सह मया निर्गता। कथं अहं रिक्तगृहं प्रविशेयम्? जनाः मां शक्तिहीनं, कृपणं च वदिष्यन्ति। नूनं मम दुर्बलता स्पष्टा, यतो हृता सीता; अहं च वने वसन् मिथिलेशस्य जनकस्य समीपं प्रतिनिवर्तिष्यामि। कथं अहं विदेहराजं जनकं पश्येयम्, सः यदि पृच्छति सीतायाः कुशलं, मां च वियुक्तमवलोक्य? दुःखितः सः तस्याः वियोगेन मोहवशं गमिष्यति; अथवा, अहं भरताधिष्ठितां पुरीं न गमिष्यामि। स्वर्गोऽपि तया विना रिक्तः इव दृश्यते; अतः त्वं मां वने विहाय, शुभां अयोध्यां प्रतियाहि। किन्तु अहं सीतां विना न कदाचिद् जीवितुं शक्नोमि; त्वं भरतं दृढमालिङ्ग्य, मम वचनानि तस्मै निवेदय। त्वं रामेण अनुमतः पृथिवीं पालय; मम माता कैकेयीं, सुमित्रां च, त्वं यथोचितं पालय। कौसल्यां अपि यथाविधि सत्कार्य, ममाज्ञया; सा त्वया धर्मपथे स्थितेन यत्नेन रक्ष्या। सीतायाः च मम च विनाशः, शत्रुघ्न, सर्वथा मातरं प्रति निवेदनीयः।" एवं दुःखितः राघवः, वने प्रविष्टः, शोभनकेशीं सीतां विना विलपन्, लक्ष्मणः अपि भयाकुलमुखः, दुःखेन संतप्तः, मनसा चापि महद्व्यथां प्राप। अथ वाल्मीकीय आरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। तदा सः राजपुत्रः, प्रियवियुक्तः, शोकमोहाभिभूतः, स्वदुःखदर्शनेन भ्रातरं अपि विषण्णं कृत्वा, पुनः तीव्रं विषादं प्रविवेश। रामः महद्भिः शोकैः पीडितः, दुःखेन संतप्तः, सान्त्वनां वदन्, लक्ष्मणं अपि शोकग्रस्तं, दीर्घनिःश्वासैः अश्रुपूर्णः इदं वचनमुवाच— "नाहं मन्ये पृथिव्यां मत्तः अन्योऽपि पापीयान् अस्ति; यतो दुःखान्यपि दुःखान्तरैः सततम् हृदयमन्मनश्च भिद्येते। नूनं अहं पूर्वेऽपि पुनः पुनः पापानि अकरवम्; तस्यैव परिणामतः इदानीं दुःखदुःखान्तरं प्रविश्य, व्यथां प्रपन्नः।" एवं रामः लक्ष्मणश्च, जानकीवियोगदुःखेन संतप्तौ, वने विचिन्वन्तौ, शोकसागरं प्रविविशतुः।