सीतायाः वियोगेन दुःखितस्य रामस्य कथा एकत्रित्या एवम् प्रवहति— तदा लक्ष्मणः रामं प्रति स्नेहेन उवाच—"वैदेही त्वां च मां च अन्वेष्टुं सम्भाव्यते, नरश्रेष्ठ। अतः, महाभाग, शीघ्रं यत्नं कृत्वा ताम् अन्वेषावः।" पुनः सः अवदत्—"यत्र जनकात्मजा स्यात्, तत् सर्वं वनं अन्वेषावः। यदि त्वं अनुमन्यसे, काकुत्स्थवंशसम्भूत, मनः शोकस्य वशं न गच्छतु।" इति स्नेहेन उक्तः लक्ष्मणेन, रामः स्थितधीरः सुमित्रानन्दनसहितः सीतायाः अन्वेषणम् आरब्धवान्। दशरथस्य द्वौ पुत्रौ तदा वनानि, पर्वतान्, नद्यः, सरांसि च यथावत् अन्वेषयामासतुः। पर्वतस्य सर्वाणि शैलपृष्ठानि, शिलाः, शृङ्गाणि च विचिन्वन्तौ तौ तत्र सीताम् न ददृशतुः। पर्वतं सम्यक् अन्वेष्य रामः लक्ष्मणम् उवाच—"सुमित्रानन्दन, अस्मिन्पर्वते शुभां वैदेहीं न पश्यामि।" ततः शोकेन आर्तः लक्ष्मणः तेजस्विनं भ्रातरं दण्डकारण्ये विचरन्तं प्रति इदं वचनम् उवाच—"महाबाहो, यथा महाबलः विष्णुः बलेः बन्धनात् उर्वीं पुनः अवाप्तवान्, तथैव त्वं मैथिलीं जनकदुहितरं पुनरवाप्स्यसि।" एवं शूरलक्ष्मणेन उक्तः राघवः दुःखेन विवर्णस्वरः प्रत्युवाच। "वनं सर्वम् अलङ्कृतम्, कमलिन्यः प्रसन्नाः, पर्वतः छायायुतः, गुहाश्च बहवः, नद्यः च प्रवहन्त्यः, किन्तु जीवितात् प्रियतरां वैदेहीं न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः सीताहरणदुःखेन पीडितः क्षणमेकं संशुष्कः अभवत्। सर्वशरीरं कम्पमानं, चित्तं भ्रमितं, मूढः सन् सः दुःखार्तः दीर्घं दीर्घं निश्वस्य उपाविशत्। पुनः पुनः पद्मनयनः रामः दीर्घं श्वसन् अश्रुपूर्णकण्ठः "हा प्रिये!" इति विललाप। तदा प्रियसखः लक्ष्मणः दुःखेन पीडितः समीपमागत्य अञ्जलिं कृत्वा बहुधा तं सान्त्वयितुम् अयत्नीत। लक्ष्मणस्य वचनानि तस्य श्रोत्रे पतन्ति स्म, किन्तु सः तानि अवज्ञाय पुनः पुनः सीतां विलपन् आह्वयामास। शृणु वल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। तत्र धर्मात्मा रामः, सीतां न दृष्ट्वा, शोकेन मनः आकुलः, महाबाहुः पद्मनयनः विललाप। सीतां इव पश्यन्, पुनः न पश्यन्, प्रेमपीडितः राघवः दुःखक्लिष्टानि वचनानि उक्तवान्—"प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः तनुं आच्छादयसि, पुष्पप्रियासि, किन्तु तानि मम शोकं वर्धयन्ति। हे देवि, ते ऊरू कदलीदण्डसदृशौ, कदलीपत्रैः छादितौ, तथापि अहं तौ पश्यामि, न त्वं तौ गुह्यं कर्तुं शक्नोषि। सौम्ये, कर्णिकारवने त्वं हास्यन्ती क्रीडसि, देवि, पर्याप्तम् एतद्विलासितम्, यत् केवलं मम दुःखाय। विशेषेण अस्मिनाश्रमे एषः हास्यः उचितः नास्ति; अहं तव स्वभावं जानामि, प्रिये, विलासप्रियासि। आगच्छ, विशालनेत्रे, ते कुटीरः रिक्तः; नूनम् राक्षसैः सीता भक्षिता वा नीतवा।" "सा माम् उपेतुम् न आगच्छति, शोकार्ता लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः अपि अश्रुपूर्णनेत्राः, लक्ष्मण। इव ते कथयन्ति यत् रजनीचरैः देवी भक्षिता—हा कल्याणि, कुत्र गता? हा धर्मज्ञे, सुश्रोणि! अद्य कैकेयी तृप्तिं प्राप्स्यति, देवि, यतोऽहं विना सीतया प्रत्यागतः। कथं शून्ये गृहे प्रविशेयम्? जनाः मां शक्तिहीनं, कृपणं च वदिष्यन्ति।" "नूनं मम भीरुत्वं स्पष्टं जातम्, सीताहरणात्; वनवासात् च मम मिथिलेश्वरस्य जनकस्य समीपं प्रत्यागमनात्। कथं अहं विदेहराजं जनकं पश्येयम्, यदा सः सीतायाः कुशलं पृच्छेत्, मां च विना तया पश्येत्? पुत्रवियोगदुःखेन सः मोहवशं गमिष्यति; अथवा अहं भरताधिपालां नगरीं न गमिष्यामि।" "स्वर्गः अपि तया विना शून्यः इव दृश्यते; अतः त्वं मां वनमध्ये त्यक्त्वा शुभां अयोध्यां गच्छ। किन्तु अहम् सीतया विना किञ्चिदपि न जीविष्यामि; भरतं दृढम् आलिङ्ग्य मम वचनानि तस्मै निवेदय।" "त्वं रामेण अनुमतः पृथिवीं पालय; च मम जननी कैकेयी च सुमित्रा च त्वया रक्षितव्ये, आर्य। कौसल्यापि मम आज्ञया यथावत् सुसम्मान्याः; धर्मपथे स्थितेन त्वया सा यत्नेन रक्ष्यतव्या।" "सीताया मम च विनाशः, रिपुंसूदन, मम मातरं त्वया सम्यक् निवेद्यः।" एवं शोकार्तः राघवः, सुमधुरकेशीं सीतां विना वनं प्रविश्य, विलपन् आसीत्; लक्ष्मणोऽपि भयविक्लवमुखः, मनसा विषण्णः, दुःखेन पीडितः अभवत्। शृणु वल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। तदा प्रियवियुक्तः सः राजपुत्रः शोकमोहाभ्यां पीडितः स्वदुःखदर्शनात् भ्रातरं विषण्णं कृतवान्, पुनः तीव्रं विषादम् आपन्नः। रामः महाशोके निमग्नः, शोकेन अभिभूतः, दुःखार्तलक्ष्मणम् अपि सम्बोधितवान्—दीर्घं निश्वस्य अश्रुपूर्णलोचनः दुःखयुक्तानि वचनानि उक्तवान्—"मम सदृशः पापकर्मा अन्यः नास्ति, यः पृथिव्यां; हि दुःखं दुःखान्तरं च अनुक्रमेण मम हृदयं मनश्च भिनत्ति।