रामः दुःखेन विवर्णः, शोकसन्तप्तमानसः, सीतां न पश्यन् स्वकीयमात्मानं विमनस्कमिव अवलोकयन् चिन्तयामास—"मम पिता परत्र लोके निश्चितम् एवमुक्त्वा मां निन्दिष्यति—'हा धिक् त्वाम्! दुःखेन क्लिष्टः, आशाभङ्गेन शोकसन्तप्तः, असहायश्च भवसि' इति। दुःखेन मामिह परित्यज्य त्वं क्व गच्छसि, सुकुमारि, स्त्रीश्रेष्ठे? न मां परित्यज, सुश्रोणि, यथा अकृतात्मनं पुरुषं कीर्तिः परित्यजति तथा। यदि त्वयि विना जीवितुं न शक्नोमि, आत्मानं त्यक्ष्यामि"—इति रामः सीतादर्शनकाङ्क्षया विलपन् रुरोद। शोकमहत्या पीडितः राघवः जनकात्मजां सीतां, या न दृश्यते, शोकसमाविष्टां न पश्यन् दुःखेन विव्यथे। तम् एवम् अवस्थितं, गम्भीरशोकार्णवे निमग्नगजमिव, लक्ष्मणः स्वस्य हितकाम्यया समीपमुपेत्य सस्नेहमिदमुवाच—"मा विषादं महाबाहो, सह माम् उत्साहपूर्वकं विचिन्तय। एष हि गिरिः पुण्यः, नानागुहाशतैः शोभितः। मैथिली या प्रियवनचारिणी, वनमपि वा पद्मिनीं प्रविष्टा स्यात्। सा वा नदीं मीनशकुनिसंकीर्णां गतवती, अथवा नः भीतिं जनयितुं वनान्तरे कुतश्चिद् निहिता स्यात्। वैदेही त्वां मां च विचिन्वती स्यात्, तस्मात् शीघ्रं प्रयत्नं कुर्मः। यत्र जनकात्मजा स्यात्, तत्सर्वं वनं विचिन्वामः। यदि त्वं अनुमन्यसे, काकुत्स्थ, मा शोकवशं गच्छ।" एवं स्नेहेन लक्ष्मणेन संबोधितः, रामः समाहितः सुमित्रानन्दनसहितः सीतां अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। तौ दशरथात्मजौ वनानि, गिरयः, नद्यः, सरांसि च सीतायाः कृते सम्यक् विचिन्वन्तौ। सर्वाणि तस्य गिरेर् शिखराणि, शिलाः, कन्दराणि च विचिन्वन्तौ, तां नालभेताम्। ततः रामः लक्ष्मणं प्राह—"सुमित्रानन्दन, अस्मिन्गिरौ शुभां वैदेहीं न पश्यामि।" तदा शोकार्तः लक्ष्मणः भ्रातरं तेजस्विनं दण्डकारण्ये भ्रमन्तौ जगाद—"नूनं त्वं मैथिलीं पुनरवाप्स्यसि, महाबाहो, यथा विष्णुः बलिं बद्ध्वा इमां पृथ्वीं पुनरवाप्तवान्।" एवमुक्तः रामः लक्ष्मणेन, दुःखेन क्लिष्टचित्तः, मन्देन स्वरं प्रत्युवाच—"अयं गिरिः पुष्पितपद्मिन्या शोभितः, छायायुतः, नानागुहाकुलः, नानानदीप्रवाहश्च, तत्रापि प्राणाधिकां वैदेहीं न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः, सीताहरणेन संतप्तः, शोकमोहाभिभूतः क्षणमिव मूर्च्छितः। स कम्पमानशरीरः, विमूढचित्तः, दुःखार्तः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा उपविवेश। रामः पुनः पुनः पद्मलोचनः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, "हा प्रिये!" इति विलपन् अश्रुपूर्णकण्ठः बभूव। तदा प्रियसखः लक्ष्मणः दुःखेन संतप्तः, समीपमुपेत्य, अञ्जलिं कृत्वा, बहुधा सान्त्वनां चकार। किन्तु रामः लक्ष्मणस्य वचांसि न मनसि न्यवेशयत्, न च सीतां ददर्श, पुनः पुनः तामेव आह्वयन् विललाप। इत्यार्ये वाल्मीकि-रामायणे अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। सीतां न दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, शोकवशं गतमानसः, महाबाहुः पद्मनयनः विललाप। तदिव सीतां पश्यन्निव, न पश्यन्, प्रेम्णा संतप्तचित्तः, राघवः दुःखकाले दुरुक्तानि वचांसि व्याहरत्—"प्रिये, अशोकशाखाभिः स्वां तनुं छादयसि, पुष्पप्रियासि, किन्तु तानि पुष्पाणि मम शोकं वर्धयन्ति। हे देवि, तव ऊरू कदलीस्तम्भसमानौ, कदलीपत्रैः छादितौ, तथापि अहं तौ पश्यामि, न त्वं तौ गुप्तुम् अशक्तासि। मृदुवृत्ते, कर्णिकारवने क्रीडसि, हससि, देवि; पर्याप्तं क्रीडनं, यदेतन्मम दुःखाय एव। विशेषतः अस्मिनाश्रमे, एषा हास्यलीला नुचिता नास्ति; तव स्वभावं जानामि, प्रिये, क्रीडारतासि। आगच्छ, विशालनेत्रे, तव कुटीरं रिक्तम्; नूनं सीता राक्षसैः भक्षितवा वा नीतवा वा। सा हि मां नोपसर्पति, शोकार्तं लक्ष्मण; पश्येमान् मृगगणान्, अश्रुपूर्णलोचनान्, लक्ष्मण। इव ते मे सूचयन्ति, यथा रात्रिचरैः देव्या भक्षितया—हा आर्ये, क्व गतासि? हा धर्मे, सुकेशिनि! हा, अद्य कैकेयी तुष्टाभविष्यति, देवि, यतोऽहं विना सीतां प्रत्यागतोऽस्मि। कथं रिक्तगृहाणि प्रविशेयम्? जनाः मां निर्बलमक्रूरं च वदिष्यन्ति। नूनं मम भीरुत्वं स्पष्टरूपेण प्रकाशते, सीताहरणेन, मम च वनवासात् मिथिलेश्वरस्य जनकस्य समीपं प्रत्यागमनेन। कथं अहं मिथिलाधिपं जनकं दृष्टुं शक्न्यामि, यदा सः सीतायाः कुशलप्रश्नं कुर्यात्, मां तया वियुक्तं च पश्येत्? सः कन्यावियोगात् मोहवशं गमिष्यति, अथवा अहं भरताधिपालितां पुरीं न गमिष्यामि। स्वर्गोऽपि तया विना शून्य इव दृश्यते; तस्मात् मां वनमध्ये परित्यज्य, त्वं शुभां अयोध्यां गच्छ। अहं तु सीतया विना न कदापि जीवितुं शक्नोमि; भरतं दृढमालिङ्ग्य, मम वचनमेतद् ब्रूहि।" एवं रामः शोकसन्तप्तः, सीताहरणविह्वलः, दुःखार्तः, पुनः पुनः विललाप, लक्ष्मणश्च तं सान्त्वयामास। रामः तु लक्ष्मणस्य वचांसि न श्रुत्वा, प्रियाम् अनुपश्यन्, पुनः पुनः तामेव आह्वयन् विललाप। एवं शोकसमाकुलः रामः, लक्ष्मणसहितः, वनानि, गिरिशिखराणि, नद्यः, सरांसि, कन्दराणि, सर्वतः विचिन्वन्, प्रियां सीतां नालभत। तदा लक्ष्मणः धर्मात्मानं भ्रातरं पुनः सान्त्वयामास—"नूनं त्वं मैथिलीं पुनरवाप्स्यसि, यथा विष्णुः बलिं बद्ध्वा पृथिवीं पुनरवाप्तवान्" इति। तथापि रामः दुःखवशं गतचित्तः, लक्ष्मणस्य वचांसि न शृण्वन्, पुनः पुनः सीतां विलपन् आह्वयत्। एवं रामस्य शोकविलापः, सीता-वियोगजन्यदुःखम्, लक्ष्मणस्य सान्त्वनप्रयत्नः च, अरण्यकाण्डस्य द्विषष्टितमः सर्गः इत्येव समाप्तः।