रामः, दुःखेन पीडितः, स्वस्य प्रियायाः सीतायाः दर्शनं न प्राप्य, शोकग्रस्तचित्तः, इमे शब्दान् उच्चैः भाषते स्म—"यदि कश्चित् कृतकालमपि अत्र मम समीपं आगच्छेत्, स्वार्थपरः, निन्दिताचारः, मिथ्यावादी वा भवेत्, तर्हि मम पितरं परत्र लोके निश्चितं मयि दुःखिते, शोकातुरे, आशाभग्ने, असहायस्थे मां दृष्ट्वा 'हन्त धिक् त्वाम्' इति वदेत्। मामिह दुःखितं त्यक्त्वा क्व गच्छसि हे सुमध्यमे, स्त्रियुत्तमे? मां मा परित्यज, हे सुश्रोणि, यथा कुकर्मकृतं पुरुषं कीर्तिः परित्यजति तथा। त्वया विना अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि" इति रामः, सीतायाः दर्शनकाङ्क्षया, विलपन् अभवत्। सः गाढशोकेन पीडितः, राघवः, न तत्र जनकात्मजां सीतां पश्यति स्म, सा दुःखेन निमग्ना, दृष्टिगोचरं न आगच्छति स्म। रामं तु तथा दुःखेन निमग्नं, गम्भीरमृद्गद्विपमिव, लक्ष्मणः तस्य कल्याणमिच्छन्, स्नेहात् प्रगल्भं वचनं अब्रवीत्—"मा शुचः, महाबाहो, सह माम् उत्साहं कुरु। अयं पुण्यः पर्वतः बहुभिः गुहाभिः विराजते। मैथिली, या वनान् रममाणा विचरति, सा कदाचित् वनं वा कुसुमितं पद्मिनीं प्रविष्टा भवेत्। अथवा सा मत्स्यपक्षिसंकीर्णां नदीं प्राप्ता, वा कदाचित् अस्मान् भीषयितुम् अरण्ये क्वचित् निहिता भवेत्। वैदेही त्वां मां च अन्विष्यति, तस्मात् शीघ्रं तां अन्वेष्टुं यत्नं कुर्मः। यत्र जनकात्मजा भवेत्, तदरण्यं सर्वं अन्वेषावः। यदि त्वं अनुमन्यसे, हे काकुत्स्थ, मा शोकमुपेयाः।" एवं सखे लक्ष्मणेन उक्तः, समाहितः रामः सुमित्रानन्दनसहितः अन्वेषणं आरब्धवान्। तौ दशरथात्मजौ, सीतायाः कृते, वनानि, पर्वतान्, नद्यः, सरांसि च सम्यक् अन्वेषयामासतुः। पर्वतस्य सर्वाणि शिखराणि, शिलाः, कन्दराणि च विचित्य अपि तां न प्राप्नोतुः। पर्वतं सम्यक् अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणं उवाच—"हे सौमित्रे, अहं अस्मिन्पर्वते शुभां वैदेहीं न पश्यामि।" ततः शोकातुरः लक्ष्मणः, दण्डकारण्ये विचरन्, तं दीप्तिमन्तं भ्रातरं इदं वचनं उवाच—"निश्चितं त्वं मैथिलीं जनकात्मजां पुनः प्राप्स्यसि, यथा महाबाहुः विष्णुः बलेः बन्धनानन्तरं पृथिवीं पुनः प्राप्तवान्।" तेन वीर्यवता लक्ष्मणेन एवमुक्तः, राघवः मन्दस्वरेण, शोकाभिभूतचित्तः प्रत्युवाच—"इदं वनं पुष्करिण्यः कुसुमिताः, पर्वतः शीतलः, विविधानि गुहाशिलास्त्रोतांसि च सन्ति, तथापि मम जीवितात् प्रियतरां वैदेहीं न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः, सीताहरणशोकात्, क्षणमात्रं विमूढधीः बभूव। सर्वाङ्गं कम्पमानः, विमूढचित्तः, दीर्घं दीर्घं श्वसन्, दुःखितः, भूमौ उपाविशत्। पुनः पुनः रामः, पद्मलोचनः, दीर्घं श्वसन्, "हा प्रिये!" इति रुदन्, अश्रुपूर्णकण्ठः, विललाप। तदा लक्ष्मणः, स्नेहसंपन्नः, दुःखेन पीडितः, समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, बहुविधं सान्त्वनं कर्तुं प्रयत्नं चकार। किन्तु लक्ष्मणस्य वचनानि तस्य श्रोत्रे पतन्ति अपि, रामः तानि अवज्ञाय, स्वप्रियां सीतां न पश्यन्, पुनः पुनः तां आह्वयन् रुरोद। श्रूयताम् इदानीं द्विषष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे। तत्र, सीतां न दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, महाबाहुः, पद्मलोचनः, शोकाभिभूतचित्तः विललाप। सः, सीतां इव पश्यन्, पुनरपि न पश्यन्, प्रेम्णा पीडितः, राघवः, दुःखेन दुष्करं वचनं उवाच—"हे प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः स्वदेहं आच्छाद्य, पुष्पेषु अधिकं रमसे, किन्तु तानि पुष्पाणि मम शोकं वर्धयन्ति। हे देवी, तव ऊरू कदलीस्तम्भसमानौ, कदलीपत्रैः छादितौ इव, तथापि अहं तौ पश्यामि—त्वं तौ न गोपयितुम् शक्नोषि। हे सौम्ये, त्वं कर्णिकारवनान्तरे क्रीडसि, हसन्ती, हे देवी, मम दुःखाय एषा क्रीडा पर्याप्ता। विशेषतः अस्मिनाश्रमे एवं हास्यं न उचितम्; तव स्वभावं जानामि, त्वं हास्यप्रियासि। आगच्छ, विशालाक्षि, तव कुटीरं रिक्तम्; निश्चितं, राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृता वा। सा मां न आगच्छति, विलपन्तं, हे लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः अपि अश्रुपूर्णनेत्राः दृश्यन्ते, हे लक्ष्मण। इव ते मे कथयन्ति यत् देवी रात्रिचरैः भक्षिता—हा कल्याणि, क्व गता त्वम्? हा धर्मज्ञे, सुश्रोणि! "हा, अद्य कैकेयी तुष्टिः प्राप्स्यति, हे देवी; अहं सीतां विना प्रत्यागतः, यद्यपि तया सह निर्गतः। कथं अहं रिक्तगृहं प्रविशेयम्? जनाः मां शक्तिहीनं, कृपणं च वदिष्यन्ति। नूनं मम भीरुत्वं स्पष्टं जातम्, सीताहरणेन; तथा वनवासात् प्रतिनिवृत्तस्य मम मिथिलेश्वरस्य जनकस्य समीपं गमनम्। कथं अहं जनकं, विदेहराजं, सीतायाः कुशलं पृच्छन्तं, तस्यां विना, पश्येयम्? सः दुःखितः, आत्मदुहित्र्याः वियोगेन, मोहवशं गमिष्यति; अथवा अहं भरताधिष्ठितां पुरीं न गमिष्यामि। सा विना, स्वर्गोऽपि रिक्तः इव दृश्यते; तस्मात्, मां अरण्ये त्यक्त्वा, त्वं सौम्ये, शुभां अयोध्यां गच्छ।" एवं रामः, शोकसागरमग्नः, सीतां पुनः पुनः स्मरन्, विलपन्, दुःखेन आकुलः, लक्ष्मणस्य सान्त्वनानि अपि न शृण्वन्, प्रियां सीतां न दृष्ट्वा, पुनः पुनः तां आह्वयन्, विललाप।