रामः दुःखसन्तप्तः लक्ष्मणम् इदं उवाच—“नूनं पितरं महाराजं परत्र अहं द्रक्ष्यामि। व्रतम् कृत्वा, कथं त्वं लक्ष्मण, मया नियुक्तः असि?” यदि काले न पूर्णे, कोऽपि मम समीपं आगच्छति, स्वार्थेच्छया, कुत्सिताचरणेन, वा मिथ्यावाक्येन, तदा पितरं परलोकस्थं मम विषये निश्चितं वदेत्—“धिक् तव, दुःखितं, शोकातुरं, निराशं, भग्नाशं दृष्ट्वा।” दुःखितं मां विहाय, क्व गच्छसि, हे सुकुमारि, श्रेष्ठे स्त्रीणाम्? मां न त्यज, हे सुश्रोणि, यथा कीर्तिः अकृतात्मनं पुरुषं त्यजति। त्वया विना, अहं स्वजीवनं त्यजामि—इति रामः, सीतादर्शनकाङ्क्षी, विलपितवान्। गम्भीरशोकातुरः राघवः जनकनन्दिनीं सीतां न दृष्टवान्, सा न दृश्यते, शोकसम्भृतः। रामं, महागजं गम्भीरपङ्के निमग्नम् इव, विलोक्य, लक्ष्मणः तस्य हितकाम्यया सम्यक् उवाच—“माहोत्तप्तः भव, महात्मन्; मया सह यत्नं कुरु। एष पुण्यः पर्वतः बहुकन्दरैः शोभितः, वीर। मैथिली, या प्रियवनान् विचरितुम् रमते, वनं वा पद्मवनं प्रविष्टा स्यात्। अथवा, मत्स्यशोभितं, सुहंसगृहितं नदीं गच्छेत्, वा नः भीषयितुम् वनान्तरे गूढा स्यात्। वैदेही त्वां मां च अन्विच्छन्ती स्यात्, पुरुषश्रेष्ठ। तस्मात्, महाभाग, शीघ्रं तां अन्वेष्टुं यत्नं कुर्मः। यत्र जनकनन्दिनी स्यात्, तद्वनं सर्वं अन्वेष्यामः। यदि त्वं अनुमन्यसे, काकुत्स्थनन्दन, शोकं न मनसि कुरु।” एवं स्नेहात् उक्तः लक्ष्मणेन, रामः, धैर्यं धारयन्, सुमित्रानन्दनसहितः अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। तौ दशरथसुतौ, सीतायाः अन्वेषणाय, वनानि, पर्वतानि, नद्यः, सरांसि च सर्वत्र विचिन्वन्तौ। पर्वतस्य सर्वाणि शिलास्नानानि, शिलाः, शिखराणि च अन्वेष्य, तां न प्राप्तवन्तौ। पर्वतं सर्वं अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणं उवाच—“सुमित्रानन्दन, शुभां वैदेहीं अस्मिन् पर्वते न पश्यामि।” ततः, शोकवशः लक्ष्मणः, तेजस्विनं भ्रातृं दण्डकवनं विचरन्तं प्रति इदं वचनम् उवाच—“नूनं मैथिलीं जनकनन्दिनीं पुनः प्राप्स्यसि, महाबुद्धे, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा भूमिं पुनः प्राप्तवान्।” एवमुक्तः वीर्यवान् लक्ष्मणेन, राघवः, दुःखपरायणः, मन्दस्वरेण प्रत्युवाच। “सर्वं वनं शोभितम् अस्ति, पद्मिन्यः प्रस्फुटिताः, पर्वतः छायायुक्तः, बुद्धिमान् बहुकन्दरनदीयुक्तः, तत्र वैदेहीं, जीवितात् अधिकप्रियाम्, न पश्यामि।” एवं विलपन्, रामः, सीताहरणविह्वलः, शोकातुरः, क्षणं मोहितः अभवत्। सः सर्वाङ्गकम्पितः, चित्तं विमूढम्, दुःखितः, दीर्घं श्वसन्, उपविष्टः। पुनः पुनः पद्माक्षः रामः, दीर्घं श्वसन्, “हा प्रिये!” इति रुदन्, कण्ठे गद्गदं वदन्। तदा लक्ष्मणः, प्रियसखः, शोकातुरः, समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, बहुधा तं सान्त्वयितुम् यत्नं अकरोत्। लक्ष्मणस्य वचनानि उपेक्ष्य, रामः तानि न श्रुत्वा, सीतां न पश्यन्, पुनः पुनः तां आह्वयन् विलपितवान्। शृणु, इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य, अरण्यकाण्डे, द्विषष्टितमः सर्गः। सीतां न दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, शोकवशं गतचित्तः, विलपितवान्—महाबाहुः पद्माक्षः। सीताम् इव दृष्ट्वा, न तां पश्यन्, प्रेमविह्वलः, राघवः, विलापे दुःखसन्दर्भे दुष्करं वचनम् उवाच। “हे प्रिये, अशोकशाखाभिः शरीरं आच्छादयसि, पुष्पप्रियः, तानि मे शोकं वर्धयन्ति। हे देवी, तव ऊरू कदलीस्तम्भोपमौ, कदलीपत्रैः गुप्तौ, तौ पश्यामि, न गुप्तुम् शक्नोषि। हे सुमुखि, कर्णिकारवने क्रीडसि, हास्यं कुरुषे, देवी; पर्याप्तं, एषा क्रीडा दुःखं ददाति। विशेषतः आश्रमवासे, हास्यं न उचितम्; तव स्वभावं जानामि, प्रिये, लीलाप्रियाम्। आगच्छ, विशालाक्षि, तव कुटीरम् रिक्तम्; निश्चितं, सीता राक्षसैः भुक्ता वा हृतवा। सा मां न आगच्छति, विलपन्तं, लक्ष्मण; पश्य, मृगगणाः, तेषां नेत्रेषु अश्रूणि, लक्ष्मण। इव ते वदन्ति—देवी रात्रिचरैः भुक्ता। हा सुशिला, क्व गतासि? हा धर्मात्मा, सुन्दरी! अद्य कैकेयी तुष्टा भविष्यति, देवी, यतः अहं सीतया विना प्रत्यागतः, तया सह निर्गतः। कथं रिक्तगृहे प्रविश्यामि? जनाः वदन्ति, अहं अशक्तः, निर्दयः। वस्तुतः, मम भीरुत्वं स्पष्टं, सीताहरणेन; तथा मम वनवासात् मिथिलाधिपतेः जनकस्य समीपं प्रत्यागमनम्। कथं मिथिलेश्वरं जनकं पश्येयम्, सः सीतायाः कुशलं पृच्छन्, मां तया विहीनं पश्यन्? पुत्रवियोगशोकात् सः मोहवशं गच्छेत्; अथवा, अहं भरताध्येयं नगरं न गच्छेयम्।” एवं रामः, शोकसन्तप्तः, लक्ष्मणसहितः, सीतायाः अन्वेषणाय वनं पर्वतं सरांसि च विचिन्वन्, दुःखेन विलपितवान्, लक्ष्मणः तं सान्त्वयितुम् यत्नं अकरोत्, किन्तु रामः तस्य वचनानि न श्रुत्वा, पुनः पुनः सीताम् आह्वयन्, शोकविह्वलः, दुःखसन्तप्तः अभवत्।