रामः, मैथिलीं सर्वत्र अन्वेषयन्, विशालं महद् वनं यत्नेन गत्वा, चञ्चलाशां पुनः पुनः प्रियायाः अन्वेषणे परमं प्रयत्नं अकुरुत्। तस्य मनः शोकसन्तप्तं, आशा च अनिश्चिती। तदा रामः, दशरथस्य पुत्रः, तं आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां, आसनानि विक्षिप्तानि च अपश्यत्। सर्वत्र वीधेहीं न दृष्ट्वा, सः सुन्दरभुजौ आकृष्य रुदन् आह— "क्व नु, लक्ष्मण, वीधेही? कः स्थानं गच्छति इयं? केन मे प्रिया हृता वा, केन वा भक्षिता?" इति। "यदि त्वं वृक्षस्य पृष्ठे स्थित्वा मां विलज्जयितुम् इच्छसि, पर्याप्तं तव हास्यं अद्य—मम दुःखितस्य समीपं आगच्छ।" "ये मृगाः, यैः त्वं क्रीडसि, विश्वासिनः सौम्यदृष्टयः, तव वियोगेन शोकसन्तप्ताः इह उपविष्टाः स्मरन्ति त्वाम्।" इति। "सीतावियोगेन अहं जीवितुं न शक्नोमि, लक्ष्मण; महान् शोकः सीताहरणस्य मां व्याप्नोत्।" "पितरं महराजं परलोकस्थं अहं द्रक्ष्यामि; व्रतं कृत्वा, कथम् त्वं, लक्ष्मण, मया नियुक्तः?" इति। "कालं न सम्पाद्य, यदि कश्चित् इह आगच्छति, स्वार्थेण वा, दुराचार्य वा, मिथ्यावादी वा—" "पिता परलोके मम विषये नूनं वदेत्—'धिक् त्वाम्', दुःखसन्तप्तं, निराशं, भग्नाशं दृष्ट्वा।" इति। "माम् दुःखितं त्यक्त्वा, क्व गच्छसि, सुकुमारि, उत्तमा स्त्री? मां मा त्यज, सुशोणि, यथा कीर्तिः अकृतात्मानं त्यजति।" "त्वया विना, जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि"—इत्येवम् रामः सीतायाः दर्शनं आकाङ्क्षन् विलपितुम् आरभत। गम्भीरशोकदुःखेन राघवः जनकात्मजां सीतां न ददर्श, सा न दृश्यते स्म, शोकसन्तप्तः अभवत्। रामं, गम्भीरशोकसन्तप्तं, गम्भीरमृदितं गजं इव, लक्ष्मणः हितकामः समीपं आगत्य, स्नेहपूर्णं वाक्यम् उवाच— "माऽव्यथाः, महाबाहो; मया सह यत्नं कुरु। अयं पुण्यः गिरिः, वीर, गुहाभिः शोभितः। मैथिली, प्रियवनविहारिणी, वने वा, पद्मवनं वा प्रविष्टा स्यात्।" "वा, मीनपक्षिसंयुक्तं सरितं गत्वा, वा, अस्मान् भययितुम् इच्छन्ती, वने कत्रचित् लुप्ता स्यात्।" "वीधेही त्वां मां च अन्वेषयति, नरश्रेष्ठ; अतः शीघ्रं यत्नं कुर्मः।" "यत्र जनकात्मजा स्यात्, तं सर्वं वनं अन्वेषयामः। यदि त्वं अनुमन्यसे, ककुत्स्थकुलोत्पन्न, मनः शोकस्य न वशीकुर्यात्।" लक्ष्मणस्य स्नेहपूर्णवाक्यं श्रुत्वा, रामः शान्तः अभवत्, सौमित्रेण सह अन्वेषणं आरभत्। तौ दशरथपुत्रौ वनानि, गिरिं, नदीन्, सरांसि च सीतायाः अन्वेषणे विचिन्वन्तौ। पर्वतस्य सर्वाणि शिलास्नानानि, शृङ्गाणि, शिलाखण्डानि अन्वेष्य, ताम् न ददर्शतुः। सर्वं गिरिं अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणम् उवाच—"सौमित्रे, शुभां वीधेहीं अस्मिन् गिरे न पश्यामि।" तदा शोकसन्तप्तः लक्ष्मणः, दण्डकारण्ये विचरन्, तेजस्विनं भ्रातरं इदं वाक्यम् उवाच— "नूनं त्वं मैथिलीं, जनकात्मजां, पुनः प्राप्स्यसि, महाबुद्धे, यथा बलिनं बद्ध्वा महाबाहुः विष्णुः इमां पृथिवीं पुनः प्राप।" लक्ष्मणस्य वीरवाक्यं श्रुत्वा, राघवः शोकग्रस्तः, मन्दस्वरे प्रत्युवाच। "सर्वं वनं शोभितं, पद्मवनानि पुष्पितानि, गिरिः छायायुक्तः, गुहाभिः, नदीनां प्रवाहैः शोभितः, विविक्तः; तथापि, प्राणादपि प्रिया वीधेही न दृश्यते।" एवं विलपन्, रामः सीताहरणशोकसन्तप्तः, क्षणं व्याकुलः अभवत्। सर्वाङ्गं कम्पितम्, मनः मोहितम्, शोकसन्तप्तः, दीर्घं श्वसन्, दुःखितः उपविशत्। पुनः पुनः रामः, पद्मलोचनः, दीर्घं श्वसन्, "हा प्रिये!" इति रुदन्, अश्रुविलीनस्वरः विलपितुम् आरभत्। तदा लक्ष्मणः, प्रियसखः, शोकसन्तप्तः, समीपं आगत्य, अञ्जलिं कृत्वा, बहुधा सान्त्वनं अकुरुत्। किन्तु रामः तस्य वाक्यानि न श्रुत्वा, सीतां न दृष्ट्वा, पुनः पुनः ताम् आह्वयन् विलपितुम् आरभत्। रामः, धर्मात्मा, सीतां न दृष्ट्वा, शोकग्रस्तः, महाबाहुः, पद्मलोचनः, विलपितुम् आरभत्। प्रिये सीतायाः दर्शनं इव न दृश्यते, प्रेमवेदनया राघवः दुःखपूर्णं वाक्यं वदति— "प्रिये, अशोकशाखाभिः शरीरं आवृत्य, पुष्पेषु रममाणे, तानि पुष्पाणि केवलं मे शोकं वर्धयन्ति।" "देवि, तव जंघाः कदलीस्तम्भसदृशाः, कदलीपत्रैः छन्नाः, तथापि दृश्यन्ते; त्वं तान् गुप्तुं न शक्नोषि।" "सौम्ये, कर्णिकारवनान्तरे क्रीडसि, हास्यं कुरुषे, देवि; पर्याप्तं तव हास्यं, यः केवलं मां पीडयति।" "विशेषतः अस्मिन आश्रमे, हास्यं न उचितम्; तव स्वभावं जानामि, प्रिये, क्रीडासक्तां।" एवं रामः, शोकसन्तप्तः, सीतायाः अन्वेषणं निरन्तरं यत्नेन अकुरुत्, लक्ष्मणः च सान्त्वनं ददौ, तौ दुःखसन्तप्तौ, वनं पर्वतं सरितं सर्वत्र विचिन्वन्तौ, सीतायाः दर्शनं आकाङ्क्षन्तौ।