कदाचित् रामः प्रियां सीतां सदा विचिन्तयन्, प्रमत्तवत् सर्वथा वनानि, नदीः, गिरिप्रदेशान्, निर्झरान्, काननानि च शीघ्रं चाप्रतिष्ठं विचरन् दृष्टः। स महद् विशालं च वनं विचित्य, मैथिलीमधिकं सर्वत्र अन्वेष्टुम्, चञ्चलाशां पुनः पुनरुत्साहं कृत्वा प्रियतमामन्वेषयत्। ततः श्रीमद् वाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र दशरथात्मजः रामः तं तपोवनं रिक्तं दृष्ट्वा, पर्णशालां शून्यां, आसनानि च विक्षिप्तानि अपश्यत्। सर्वत्र वीक्ष्य अपि वैदेहीं तत्र अदृष्ट्वा, स रामः सुन्दरभुजौ आकृष्य, उन्मत्तवत् उच्चैः क्रन्दन् प्राहरत्— "क्व नु लक्ष्मण वैदेही? कस्य वा वशं गता? केन वा मम प्रिया हृता, सौमित्रे, केन वा भक्षिता?" इति। "यदि त्वं, हे सीते, मां वृक्षान्तरित्या विडम्बयितुमिच्छसि, पर्याप्तं ते हास्यं अद्य—मां शोकसंतप्तं प्रतिगच्छ।" "ये मृगशावकाः त्वया सह क्रीडिताः, विश्वासिनः सौम्यलोचनाः, तेऽपि त्वद्वियोगात् दुःखार्ता इहैव उपविशन्ति, त्वां चिन्तयन्तः।" "सीतावियोगेन न शक्नोमि जीवितुं, लक्ष्मण; महती मम शोकलहरी सीताहरणेन संवृत्ता।" "नूनं परत्र पितामहान् महात्मा मां पश्येत्; व्रतमकरवम्, कथं त्वया, लक्ष्मण, मया नियुक्तः?" "यदि च न तं कालं सम्पूर्य, कोऽपि मम समीपमागच्छेत्, स्वार्थदृष्ट्या, दुश्चरित्रः, मिथ्यावादी वा—" "मम पितरः परत्र नूनं मय्येवमवदिष्यति—'हा, धिक् त्वाम्!' इति, मां दुःखार्तं, निराशम्, भग्नाशं दृष्ट्वा।" "शोकेन मां परित्यज्य क्व गच्छसि, हे सुकुमारि, उत्तमाङ्गि? मा मां परित्यज, सुश्रोणि, यथा न सत्त्ववान् पुरुषः यशः परित्यजति।" "त्वद्वियोगेन स्वं प्राणान् त्यक्ष्यामि" इति रामः सीतादर्शनलालसः विललाप। गाढशोकाभिपन्नः राघवः, जनकात्मजां सीतां, अदृश्यमानां, शोकसंतप्तां न पश्यति स्म। रामं दुःखाभिभूतं, गभीरमृत्तिकायां निमग्नगजम् इव दृष्ट्वा, लक्ष्मणः तस्य कल्याणमिच्छन्, समीपमागत्य, सान्त्वनपूर्वं इदं वचः उवाच— "मा विषादं गच्छ, महाबाहो; सह मे प्रयासं कुरु। अयं पुण्यः पर्वतः, वीर, बहुशः गुहाभिः शोभितः।" "सा मैथिली या प्रियवनचारी, काननरमणीयता आस्वादयन्ती, वनं वा पुष्पितं पद्मिन्यं प्रविष्टा स्यात्।" "वा सा नदीं गता स्यात्, या मत्स्यपक्षिसंकीर्णा, अथवा नोद्वेजयितुम् इच्छन्ती, काननान्तरित्या तिष्ठति।" "वैदेही त्वां माम् वा अन्वेषयति, नरश्रेष्ठ; अतः, महाभाग, शीघ्रं प्रयासं कुर्मः तस्याः अन्वेषणे।" "यत्र जनकात्मजा स्यात्, तत् सम्पूर्णं वनं विचिन्वः। यदि ते रोचते, काकुत्स्थ, मा शोकस्य वशं गच्छ।" इति मित्रभावेन उक्तः लक्ष्मणेन, रामः धैर्यं समालम्ब्य, सौमित्रिणा सह सीतां अन्वेष्टुम् आरभत। तौ दशरथात्मजौ वनेषु, पर्वतेषु, नदीषु, सरःसु च सीतायाः सविशेषं अन्वेषणं कृतवन्तौ। सर्वाणि पर्वतशिखराणि, शिलाः, शृङ्गाणि च विचिन्वन्तौ, तत्र तां नापश्यताम्। पर्वतं सम्यक् अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"सौमित्रे, न अहं वैदेहीं, शुभां, अत्र पर्वते पश्यामि।" ततः दुःखेन पीडितः लक्ष्मणः, दीप्तिमन्तं भ्रातरं दण्डकारण्ये विचरन्तं इदं वचनं उवाच—"सुनिश्चितं त्वं मैथिलीं, जनकात्मजां पुनः लप्स्यसे, महाबाहो, यथा विष्णुः बलेः बन्धनानन्तरं पृथिवीं पुनरपि अलभत।" एवं वीर्यवान् लक्ष्मणेन उक्तः, राघवः शोकाभिभूतचित्तः, मन्दगिरया वाचा प्रत्युवाच। "इदं वनं पुष्पितैः पद्मैः शोभितम्, पर्वतः छायायुतः, बहुगुहानदीयुक्तः, प्राज्ञः, किन्तु अहं वैदेहीं, प्राणेभ्यः प्रियतरां, न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः, सीताहरणशोकात् पीडितः, क्षणमेकं मूर्च्छितः अभवत्। सर्वाङ्गं कम्पमानः, मनः मोहितः, दुःखार्तः, दीर्घं निश्वस्य, उपविश्य, विषण्णः बभूव। पुनः पुनः पद्माक्षः रामः, दीर्घं निश्वस्य, "हा प्रिये!" इति रुदन्, अश्रुपूरितकण्ठः विललाप। तदा लक्ष्मणः, प्रियः सखा, शोकाभिपन्नः, समीपमागत्य, अञ्जलिं कृत्वा, नानाप्रकारैः तं सान्त्वयितुम् आरब्धवान्। किन्तु लक्ष्मणस्य वचनानि उपेक्ष्य, रामः तानि श्रुत्वापि न तुष्टः, प्रियां सीतां न दृष्ट्वा, पुनः पुनः तामेव आह्वयन् विललाप। ततः श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र सीतां अदृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, महाबाहुः, पद्मनयनः, शोकाभिभूतचित्तः विललाप। स राघवः, सीतां इव पश्यन्, पुनः न पश्यन्, प्रेम्णा संतप्तः, दुःखेन दुर्वचनानि विलपन् उवाच— "प्रिये, त्वं अशोकशाखाभिः तनुं छादयसि, पुष्पेषु अधिकरुचिः; किन्तु तानि एव मम शोकं वर्धयन्ति।" "देवि, तव ऊरू कदलीस्तम्भसदृशौ, कदलीपत्रैः छादितौ, तथापि अहं तौ पश्यामि; न तौ गुप्तुं शक्तासि।" "सौम्ये, कर्णिकारवने क्रीडन्ती, हास्ययुक्ता, हे देवि, पर्याप्तं ते हास्यं, यत् केवलं मे दुःखं जनयति।" एवं रामः, सीतां सर्वत्र अन्वेष्य, शोकसंतप्तः, विलपन्, भ्रातरं लक्ष्मणं सह सर्वेषु स्थलेषु विचरन्, तामेव प्रियामन्वेषयन्, दुःखस्य पारं न गच्छति स्म।