राघवः सीतायाः अन्वेषणे दुःखेन व्याकुलः वनं धावन् सः तस्याः पीतवस्त्रेण प्रकाशितः, सुशुभ्रवर्णः सा, दृष्टः इति उवाच। "यदि किञ्चित् स्नेहः अस्ति, तिष्ठ," इति ताम् सम्बोधयन्। सः चिन्तयन्, "स्मितानना सा नूनं नापराध्यत्; यदि कष्टम् आगता, माम् उपेक्ष्य न गच्छेत्।" पुनः सः विषण्णः मनसा मन्यते, "स्पष्टम्, मांसभक्षैः राक्षसैः सा तरुणी भगिनी मया विहीना ग्रस्ताऽस्ति, अङ्गानि विदार्य।" तस्याः मुखम्, सुन्दरदन्तोष्ठम्, सुकुमारनासिकम्, रम्यकुण्डलम्, पूर्णचन्द्रसदृशम्, ग्रस्तम् इति चिन्तयति, "तेजः हृतम्।" तस्याः कण्ठः, चम्पककुसुमसदृशः सुवर्णवर्णः, हारयुक्तः, सुकुमारः, अश्रुपूर्णा प्रिया, ग्रस्ताऽस्ति। तस्याः बाहू, नवपल्लवसदृशौ, मृदु, कम्पमानाङ्गुली, कङ्कणयुक्तौ, राक्षसैः गृहीत्वा ग्रस्तौ। सा तरुणी, मया विहीना, राक्षसैः भक्षिताऽस्ति, यथा पन्थाः परित्यक्तः, बन्धुभिः परिवृता अपि ग्रस्ताऽस्ति। "हे लक्ष्मण, महाबाहो, मम प्रिया कुतः दृश्यते? हे प्रिय, क्व गतासि, सौम्ये सीते?" इति पुनः पुनः रुदन् आह। एवं विलपन् रामः वनात् वनम् धावन्, कदाचित् शीघ्रं गच्छन्, कदाचित् श्रान्तः पतन्। कदाचित् सर्वथा सीतायाः अन्वेषणे मग्नः, प्रमत्तवत्, वनानि, नद्यः, पर्वतान्, प्रवाहान्, अरण्यानि च शीघ्रं गच्छन्। ततः विशालं महावनं यात्वा, सर्वत्र मैथिलीम् अन्वेष्य, आशां अनिश्चितां कृत्वा, पुनः सर्वशक्त्या ताम् अन्वेष्टुम् आरभत्। शृणु, अधुनाऽरिष्टं वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमं सर्गम्। रामः, दशरथस्य पुत्रः, आश्रमं रिक्तम् दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां आसनानि विक्षिप्तानि च अपश्यत्। वैदेहीम् न दृष्ट्वा, सर्वत्र अन्वेष्य, रामः सुन्दरबाहुं गृहीत्वा रुदन् आह। "क्व नु, लक्ष्मण, वैदेही? कस्याः स्थले इयम् गताऽस्ति? केन मम प्रिया अपहृता, सौमित्रे, वा केन भक्ता?" "यदि माम् उपहासितुम् इच्छसि, सीते, वृक्षस्य पृष्ठे लुप्त्वा, पर्याप्तं तव क्रीडनं, अध्य आजि दुःखितं माम् आगच्छ।" "ये मृगाः, येषु त्वया क्रीडितम्, विश्वासिनः, सौम्यदृष्टयः, तव वियोगेन सीते, अधुना त्वां चिन्तयन्ति इह उपविष्टाः।" "सीतावियोगेन जीवितुं न शक्नोमि, लक्ष्मण; सीतायाः अपहरणस्य महादुःखेन अभिभूतः अस्मि।" "नूनं परलोकस्थः पिता महा राजा माम् पश्येत्; व्रतं कृत्वा, कथम् त्वम् लक्ष्मण मया नियुक्तः?" "कालं न पूर्णम् कृत्वा, यदि कश्चित् मम समीपं आगच्छति, वा स्वार्थकामः, दुष्टाचारः, वा मिथ्यावादी—" "पिता परलोकस्थः नूनं मम विषये कथयेत्—'धिक् त्वाम्,' दुःखेन क्लिष्टम्, आशाभग्नम्, दीनम् मां दृष्ट्वा।" "माम् दुःखे त्यक्त्वा, क्व गच्छसि, तन्वङ्गि, उत्तमस्त्री? मा त्यज, सुन्दरश्रोणि, यथा कीर्तिः अकृतात्मनं त्यजति।" "त्वया विना, स्वजीवनम् त्यजामि"—इति रामः सीतादर्शनकामः विलपन्। गम्भीरदुःखेन पीडितः, राघवः जनकात्मजां सीतां न अपश्यत्, सा न दृश्यते, शोकमग्ना। रामं दुःखेन निमग्नम्, यथा गम्भीरपङ्के गजः, लक्ष्मणः हितकामः, सान्त्वनं कृत्वा उवाच। "मा शोकम्, महाबुद्धे, सह मया यत्नं कुरु। अयं पुण्यः पर्वतः, वीर, गुहाभिः शोभितः।" "मैथिली, या स्ववनानि भ्रमणं रमते, वनैः आकर्षिता, वनं वा पद्मवनं प्रविष्टा स्यात्।" "वा सा नदीं गच्छति, मीनैः सुशोभिताम्, सुन्दरपक्षिभिः, वा अस्मान् भयं कर्तुम् इच्छन्ती वनस्य कस्यचित् स्थले लुप्ता स्यात्।" "वैदेही त्वां मां च अन्वेष्यति, नरश्रेष्ठ; तस्मात् शीघ्रं ताम् अन्वेष्टुम् यत्नं कुर्मः।" "कृत्स्नं वनं अन्वेष्यामः, यत्र जनकात्मजा स्यात्। यदि इच्छसि, ककुत्स्थवंशज, शोकं मा कुरु।" इति स्नेहेन लक्ष्मणेन उक्तः, रामः, धैर्यं धृत्वा, सौमित्रेण सह अन्वेष्टुम् आरभत्। दशरथस्य द्वौ पुत्रौ, वनानि, पर्वतान्, नद्यः, सरांसि च सीतायाः अन्वेषणे विचिन्वन्तौ। पर्वतस्य सर्वाणि शिखराणि, शिलाः, कन्दराणि च अन्वेष्य, तां न अपश्यत्। पर्वतं सम्यक् अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणं उवाच—"हे सौमित्रे, अयं शुभा वैदेही पर्वते न दृश्यते।" ततः शोकाभिभूतः लक्ष्मणः ज्येष्ठं भ्रातृं दण्डकवनं विचरन्तम् इदं वचनं उवाच। "नूनं मैथिलीं जनकात्मजां पुनः प्राप्स्यसि, महाबुद्धे, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा पृथिवीं पुनः प्राप्तवान्।" इति वीर्यवान् लक्ष्मणेन उक्तः, राघवः दुःखेन म्लानवाणीं प्रत्युत्तरम् दत्तवान्। "वनं सर्वम् शोभितम्, पद्मवनानि विकसन्ति, पर्वतः छायायुक्तः, गुहाभिः प्रवाहैः शोभितः, किन्तु जीवितात् प्रियतरां वैदेहीं न पश्यामि।" एवं विलपन् रामः, सीतायाः अपहरणदुःखेन अभिभूतः, शोकात् क्षणं प्रमूढः अभवत्। सर्वाङ्गं कम्पमानम्, मनः मोहितम्, दुःखितः, दीर्घं श्वसन्, भूमौ उपविशत्।