रामः तदा दुःखेन विवर्णमुखः सञ्जातविवेकः स्वां प्रियाम् अन्विष्य वनान्तरे विचरन् ह thus addressed the absent Sītā with great longing and sorrow, "तिष्ठ, तिष्ठ सुश्रोणि! मयि त्वं न दयासि किञ्चित्। न हि त्वं प्रहसितवती, किं मां परित्यजसि?" इति सः विलप्य पुनः अवदत्, "पीतवाससा त्वया त्वं प्रकटीकृता, शुभे! धावन्त्या अपि त्वां दृष्टवान् अहम्। यदि किञ्चिद् स्नेहोऽस्ति, तिष्ठ।" सः पुनः चिन्तयन् मनसि अवदत्, "नूनम् सा सुमुखी न हि बाधिता; यदि सा क्लेशमुपगता, कदापि मां यथोचितं न परित्यजेत्।" ततो दुःखात् सः मनसि व्याकुलः, "नूनम् सा रमणीया मम प्रिया, मम वियोगेन, पिशाचैः भक्षिता, अङ्गानि विदारितानि," इति चिन्तयामास। "सुनिश्चितम्, सा चन्द्रवदना, शोभनदन्तोष्ठी, सुकेशपाशा, सुरत्नकुण्डला, पूर्णचन्द्रसमप्रभा, राक्षसैः निगीर्णा, तेजः नष्टम्।" "सा सुवर्णचम्पकसदृशकण्ठी, हाराभूषिता, कोमला, रुदती प्रिया मम, नूनम् निगीर्णा।" "नूनम् तस्याः कोमलतरुशाखसदृशौ भुजौ, कम्पमानाङ्गुली, कङ्कणाभरणौ, निगृहीतौ, भक्षितौ।" "सा कन्या, मम वियोगेन, निःसङ्गा, राक्षसैः भक्षिता, यथा मार्गमध्ये परित्यक्तः जनः, तद्वत् बन्धुजनसमवायेनापि निगीर्णा।" एवं दुःखेन पीडितः, रामः पुनः पुनः विलपन्, "लक्ष्मण महाबाहो! मम प्रियां क्व पश्यसि? प्रिये, क्व गतासि, सौम्ये सीते? हे सीते!" इति पुनः पुनः क्रन्दन्, वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रम् विचरन्, कदाचित् क्लान्तः पतन्, सः सीतां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। कदाचित् सर्वथा स्वप्रियायाः अन्वेषणे निमग्नः, सः उन्मत्तवत् दृश्यते, निर्जनवनानि, नद्यः, गिरयः, निर्झराणि, काननानि च शीघ्रं विचरन्। ततः सः महदरण्यं विस्तीर्णं विचित्य, सर्वत्र मैथिलीम् अन्विष्य, अनिश्चिताशः पुनः परमं यत्नं कृत्वा स्वप्रियां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। एवम् अस्य दुःखकथायाः संवरणे, एषः एकषष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे प्रवृत्तः। तदा दशरथात्मजः रामः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां आसनानि विक्षिप्तानि अपश्यत्। सर्वत्र निरीक्ष्य, वैदेहीं न दृष्ट्वा, सः शोकार्तः, सुकेशपाशे बाहू आलम्ब्य, उच्चैः विलपितवान्। "क्व नु लक्ष्मण वैदेही? इह कुतः गतासि सा? केन मे प्रिया हृता, सौमित्रे? वा केन भक्षिता?" इति सः पप्रच्छ। "यदि त्वं मां विडम्बयितुम् इच्छसि, वृक्षान्तरगता, पर्याप्तं ते हास्यं अद्य; मां क्लान्तमागतम् उपागच्छ," इति सीतायै सन्देशमदात्। "ये मृगशावकाः, येषु त्वं क्रीडितवती, विश्वासिनः, मृदुदृष्टयः, सान्त्वनया सीते, त्वया विना ते अपि दुःखिता, त्वां स्मरन्तः उपविष्टाः।" "सीतया विहीना न शक्नोमि जीवितुम्, लक्ष्मण; महद्दुःखेन सीताहरणस्य पीडितः अस्मि।" "नूनम् अन्यस्मिन्लोके पितरं महात्मानं द्रक्ष्यामि; व्रतं कृत्वा कथं त्वया, लक्ष्मण, मया नियुक्तः असि?" "यदि कालेन न सम्प्राप्तः, अथवा स्वार्थेन किञ्चित् कृतम्, दुष्कृतम्, अथवा मिथ्यावचनम्—" "पिता मे परत्र नूनम् एवमवधारयेत्—'धिगस्तु त्वां', दुःखार्तं मां दृष्ट्वा, हीनाशां, क्लेशपीडितं।" "मामिह दुःखेन परित्यज्य, क्व गच्छसि, सुमध्यमे, उत्तमस्त्रियः? मा मां त्यज, सुभ्रू, यथा यशः अधार्मिकं नरं त्यजति।" "त्वया वियुक्तः, आत्मानमपि त्यक्ष्यामि"—इति रामः सीतादर्शनकाङ्क्षया विललाप। अतिव्यसनेन पीडितः, राघवः, जनकात्मजां सीतां न ददर्श, सा दुःखसमाविष्टा, दृश्यते न। रामं तु तथा विलपन्तं, महतीं क्लेशमग्नं, गजे महापङ्के निमग्नमिव, लक्ष्मणः हितकाम्यया समीपगतो, सान्त्वनपूर्वकं वचनमब्रवीत्—"मा विषादं महाबाहो! सह मया प्रयतस्व। अयं पुण्यः गिरिः, महाकन्दरसंयुतः, शोभनः।" "सा मैथिली, या स्वकान्तानि वनानि विचरितुम् इच्छति, काननैः प्रमोदिता, वनं प्रविष्टा स्यात्, अथवा पुष्करिणीं प्रविश्य क्रीडति।" "वा सा नद्यां मत्स्यसंघातविहारे, सुहंसकुलसेविते, प्रविष्टा स्यात्, वा भयाय किञ्चित् सन्निहिता स्यात्।" "वैदेही त्वां मां वा अन्विष्यति, नरश्रेष्ठ। तस्मात् शीघ्रं प्रयत्नं कुर्मः, तां समुपलभामहे।" "सर्वं वयं वनं विचिन्वीमहि, यत्र जनकात्मजा स्यात्। यदि ते रोचते, काकुत्स्थ, मा शोकमात्मन्यनय।" एवमुक्तः स्नेहात् लक्ष्मणेन, रामः धैर्यं आलम्ब्य, सौमित्रेण सह अन्वेषणाय प्रवृत्तः। तौ दशरथात्मजौ, वनानि, गिरयः, नद्यः, सरांसि च, सर्वत्र सीतां विचिन्वन्तौ। सर्वाणि शैलपृष्ठानि, शिलाः, शिखराणि च विचित्य, तां न ददृशतुः। अथ सम्पूर्णं गिरिं विचित्य, रामः लक्ष्मणं उवाच—"सौमित्रे, न अहं वैदेहीं, शुभलक्षणां, अस्मिन्गिरौ पश्यामि।" ततः शोकसमाविष्टः लक्ष्मणः, शोभनं भ्रातरं, दण्डकारण्ये विचरन्तं, इदं वचनम् अब्रवीत्—"नूनं त्वं मैथिलीं, जनकात्मजां, पुनः प्राप्स्यसि, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा इमां पृथिवीं पुनः प्राप।" एवमुक्तः वीर्यवान् लक्ष्मणेन, राघवः दुःखेन पीडितः, मन्देन स्वरं प्रत्युवाच—"सर्वं वनं शोभितम्, पुष्करिण्यः प्रसन्नाः, गिरिः छायावान्, गुहाश्च बहवः, निर्झराश्च, तथापि जीवनप्रियया वैदेह्या विना न अहं सुखं लभे।" एवं विलपन्, सीताहरणदुःखेन संतप्तः, रामः किञ्चित्कालं मूर्च्छितवत् अभवत्।