रामः प्रियाम् अन्विष्य वनान्तरेषु विचरन्, करुणया तया सन्दर्शितः सन् इति मन्यमानः, स्नेहगद्गदया वाचा विललाप—"किं त्वं प्रियये धावसि? नूनम् दृष्टासि, कमललोचने। वृक्षान्तरगता सन्, किमर्थं माम् न प्रतिवदसि?" पुनः पुनः सा प्रियदर्शना तस्य हृदयम् आक्रोशयन्तीव, तं निर्दयम् इति विज्ञाय, "तिष्ठ, तिष्ठ, सुन्दरी! न ते मयि कृपा विद्यते। न त्वं हास्ये अतिशयिता, किमर्थं माम् उपेक्षसे?" इत्युक्त्वा, तस्याः पीतवाससा प्रकाशिता सा गौराङ्गी दृष्टा इति ज्ञात्वा, "यदि किञ्चिदस्ति स्नेहः, तिष्ठ" इत्यपि सः पुनरुवाच। ततः रामः चिन्तामग्नः, "नूनं सा सुमधुरस्मिता न हता। यदि सा दुःखमुपगता स्यात्, न माम् उपेक्षेत।" इति मनसि ध्यायन्, "स्पष्टं सा राक्षसैः खादिता, मम प्रिया, मयि विहीना, अंगानि विदारितानि।" इत्यपि सोऽन्वचिन्तयत्। "नूनं तस्याः मुखं सुशुभदन्तोष्ठं, सुतीक्ष्णनासिकं, मनोहरकुण्डलधरं, पूर्णचन्द्रसमप्रभं, निगीर्य न शोभते।" तस्याः कम्पकण्ठं, चम्पकसदृशकाञ्चनं, हारभूषितं, अश्रुकण्ठां प्रियां, राक्षसैः खादितम् इति सः शङ्कते स्म। "नूनं तस्याः बाहू, नवपल्लवकोमलौ, कम्पमानाङ्गुली, कङ्कणालङ्कृतौ, गृहीत्वा खादितौ।" इत्येवं चिन्तयन्, "सा कन्या मयि विहीना, राक्षसैः खादिता, यात्रावहस्येव परित्यक्ता, बान्धवैः परिवृता अपि भक्षिता।" एवं विलपन् रामः, "लक्ष्मण, महाबाहो, मम प्रियां क्वापि पश्यसि किम्? प्रियस्ये, क्व गतासि, सौम्ये सीते?" इति पुनः पुनः आक्रोशयन्, वनान्तराणि शीघ्रं शीघ्रं धावन्, कदाचित् क्लान्तः पतन्, कदाचित् शीघ्रं विचरन्, स सर्वत्र प्रियाम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। तदा सः प्रमत्तवत्, प्रियान्वेषणपरायणः, वनानि, नद्यः, पर्वतान्, निर्झरान्, काननानि च वेगेन विचरन्, विवर्णः सञ्जातः। ततः महद् वनं व्याप्य, मैथिलीम् अन्विष्य, क्षीणाशां पुनरपि परमं यत्नं कृत्वा तां प्रियां अन्वेष्टुम् आरभत। एतेषां घटनानां पश्चात्, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्ग आरभ्यते। तत्र दशरथात्मजः रामः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां समुपलभ्य, उपवेशनानि च विक्षिप्तानि अपश्यत्। सर्वत्र वीक्ष्य अपि वैदेहीं न दृष्ट्वा, रामः शोकार्तः, सुन्दरभुजौ गृहीत्वा, आक्रोशयन् आह—"क्व नु लक्ष्मण वैदेही? कतमं स्थानं गता? केन वा मे प्रिया हृता, सौमित्रे, केन वा भक्षिता?" ततः रामः सीतायाः वृक्षान्तरगत्वा, तस्याः क्रीडया मां विडम्बयितुम् इच्छसि चेत्, अद्य पर्याप्तम् इति मनसि निधाय, "माम् अत्यन्तदुःखितम् उपगम्य, क्रीडां त्यज" इति विललाप। तस्याः स्नेहयुतैः मृगशावकैः सह क्रीडन्त्याः स्मरणं कृत्वा, "ते स्नेहपूर्णलोचनाः मृगाः अपि त्वया वियुक्ताः, सीते, त्वां चिन्तयन्तः अत्र उपविशन्ति।" इति दुःखितः सः अवदत्। "सीतया विना न शक्नोमि जीवितुम्, लक्ष्मण। सीताहरणमहादुःखेन सम्पीडितोऽस्मि।" इत्येवं विलपन्, "पितरं महाबलम् अन्यत्र लोके द्रक्ष्यामि। व्रतं कृत्वा त्वया मया किं प्रकारेण नियुक्तः?" इति लक्ष्मणं प्रति अपृच्छत्। "असमाप्ते काले यदि कोऽपि मम समीपं आगच्छेत्, स्वार्थेन वा, दुष्टाचार्य वा, मिथ्यावादी वा, तदा मे पितृलोके 'धिक् त्वाम्' इति वदेत्, मां दुःखार्तं, निराशं दृष्ट्वा।" "माम् अत्र दुःखितं परित्यज्य, क्व गच्छसि, सुस्निग्धकटितटे, उत्तमस्त्री? मा मां परित्यज, सुश्रोणि, यथा कीर्तिः अकृतात्मानं परित्यजति।" इत्येवं विलपन् रामः, "त्वया विना आत्मानं त्यक्ष्यामि" इत्यपि विललाप। तेन महादुःखेन पीडितः, राघवः जनकात्मजां सीतां न पश्यति स्म, सा न दृश्यते, शोकेन निमग्ना। रामं तु शोकार्णवे निमग्नं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः तस्य हितकामः, गम्भीरया वाचा तं सम्बोधयामास—"मा शोके मनः कुरु, महाबाहो; मया सह यत्नं कुरु। एष पर्वतः गुहाभिरलङ्कृतः, वीर! तत्र मैथिली स्वप्रियवनानुकूला, काननरम्या, प्रविश्य पुष्पितपद्मिनीं वा, वनं प्रविष्टा स्यात्।" "वा, सा नदीं गता स्यात्, यत्र मीनाः सुशकुनयः च विहरन्ति, वा, मां त्वाम् वा भीषयितुम् इच्छन्ती, कस्यचित् वनस्यान्तराले निहिता स्यात्।" इति लक्ष्मणः अवदत्। "वैदेही अपि त्वां माम् च अन्वेष्टुम् इच्छति, नरश्रेष्ठ। तस्मात्, महात्मन्, शीघ्रं तां अन्वेष्टुम् उत्सहावः।" इत्युक्त्वा, "यदि त्वम् अनुमन्यसे, काकुत्स्थ, सर्वं वनं अन्वेष्यामः, यत्र जनकात्मजा स्यात्। मा मनः शोकेन गृहीतम्।" एवं मित्रभावेन लक्ष्मणेन प्रेरितः, रामः धैर्यं समालम्ब्य, सौमित्रेण सह अन्वेषणं आरब्धवान्। तौ दशरथात्मजौ, वनानि, पर्वतान्, नदीः, सरांसि, सर्वत्र सीतां परिशील्य, पर्वतस्य शैलांश्च शिलाश्च शिखराणि च अन्वेष्य, तां नापश्यताम्। पर्वतम् अखिलं अन्वेष्य, रामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्—"सौमित्रे, अत्र पर्वते शुभां वैदेहीं न पश्यामि।" ततः शोकेन पीडितः लक्ष्मणः, तेजस्विनं भ्रातरं प्रति, दण्डकारण्ये विचरन्, इदं वचनम् उक्तवान्—"नूनं त्वं मैथिलीं जनकात्मजां पुनः प्राप्स्यसि, महाबुद्धे, यथा महाबाहुः विष्णुः बलेः बन्धनानन्तरं पृथिवीं पुनः प्राप।" एवं वीर्यवान् लक्ष्मणेन उक्तः, राघवः दुःखेन विवर्णः, मन्दया वाचा प्रत्युवाच—"सर्वं वनं पद्मिनीभिः शोभितं, पर्वतः छायावान्, विविधानि गुहाप्रवेशानि, निर्झराणि च सन्ति, किन्तु जीवितात् अपि प्रियतमा वैदेही न दृश्यते।