रामः, जनकनन्दिनीं सीतां सन्दर्शयितुं वनान्तरे विचरन्, तालेन सह संवादं आरभत। तस्य मनः शोकाकुलं, तदा स ताळवृक्षं प्रार्थयन् उवाच—"यदि त्वं तां दृष्टवान्, यस्याः स्तनौ ताळफलस्य इव परिपक्वौ स्तः, तदा मम प्रियाम् अनुकम्पया वद।" ततः जम्बुवृक्षं प्रति अपि तं संबोधितवान्—"यदि त्वं तां दृष्टवान्, या जम्बुनद-सुवर्णस्य प्रभाम् धत्ते, मम प्रियतमा यदि ते ज्ञाता, तदा विलम्बं न कुरु।" कर्णिकारवृक्षं अपि स प्रार्थयन् उवाच—"हे कर्णिकार, त्वं सम्यक् प्रस्फुरसि; यदि त्वं तां धर्मिष्ठां प्रियाम् दृष्टवान्, या कर्णिकारवृक्षान् प्रियं करोति, तदा वद।" ततः रामः, महात्मा, आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरव, धाव, दाडिमवृक्षान् समीपं गत्वा तेषु सीतायाः चिन्तनं कृतवान्। अनन्तरं, वनं विचरन्, रामः बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षान् अपि पृष्टवान्, तदा स शोकात् उन्मत्तवत् प्रतीतवान्। मृगं अपि स प्रार्थयन् उवाच—"हे मृग, यदि तव ज्ञाने मैथिली अस्ति, या मृगशावक-लोचनाः, सा मृगैः सह भवति।" गजं प्रति अपि स प्रार्थयन्—"यदि त्वं तां दृष्टवान्, या गजसुन्दर-उरूधरा, तदा तां विज्ञाय वद।" व्याघ्रं प्रति अपि स उवाच—"यदि त्वं तां मम प्रियतमा, या चन्द्रमुखी, दृष्टवान्, तदा मैथिलीं निर्भयः वद।" तदा रामः शोकात् उन्मत्तवत्, वृक्षेषु सीताम् विलोकयन्, उवाच—"किं त्वं धावसि, प्रिये? नूनं दृष्टा असि। वृक्षान् अन्तरे लुप्त्वा, मां किम् न प्रत्युत्तरं ददासि?" पुनः स प्रार्थयन्—"तिष्ठ, तिष्ठ, सुन्दरी; त्वं मम अनुकम्पा न करोति। त्वं हास्ये न अतिव्याप्ता; किम् मां त्यजसि?" तदा स उवाच—"हे पीतवस्त्रधारिणि, त्वं प्रकाशिता; धावन्त्यपि दृष्टा असि। यदि स्नेहः अस्ति, तिष्ठ।" पुनः स चिन्तयन्—"नूनं सा सुन्दरस्मितवती न हिंसिता; या क्लेशं प्राप्ता, मां न त्यजेत्।" शोकात्, स चिन्तयन्—"नूनं सा युवती मांसभक्षैः राक्षसैः भक्षिता, मम प्रिया, मम वियोगेन, अंगानि विदारितानि।" तस्य मुखं, सुन्दरदन्त-ओष्ठ-नासिका, कुण्डलेन शोभितं, पूर्णचन्द्रवत्, राक्षसैः निगीर्णं, तेजःहीनं जातम्। तस्य कण्ठः, चम्पकसदृशः सुवर्णवर्णः, हाराभूषितः, मम प्रियायाः, या अश्रूणि मुमोच, सा सुन्दरी भक्षिता। तस्य भुजौ, कोमलौ, नवकिसलयवत्, कटकाभूषितौ, कम्पमानान्तौ, राक्षसैः गृहीतौ भक्षितौ। सा युवती, मम वियोगेन, राक्षसैः नूनं भक्षिता, यथा पन्थः परित्यक्तः, बन्धुभिः परिवृता अपि भक्षिता। "हे लक्ष्मण, महाबाहो, मम प्रियतमा कत्र अस्ति? हे प्रिय, क्व गतासि, सौम्ये सीते? हे सीते!"—इति पुनः पुनः विलपन्। एवं विलपन्, रामः वनात् वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं गच्छन्, कदाचित् श्रमात् पतन्। कदाचित्, सीतासन्धानेन पूर्णतः व्यग्रः, उन्मत्तवत् प्रतीतवान्, वनानि, नदीनि, पर्वतान्, सरित्प्रवाहान्, काननानि च शीघ्रं विचरन्। ततः स महद् वनं गत्वा, सर्वत्र मैथिलीं अन्विष्य, आशां चञ्चलां कृत्वा, पुनः प्रियतमा सन्धानेन यत्नं कृतवान्। अथ वल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः, दशरथनन्दनः, आश्रमं रिक्तं दृष्ट्वा, पत्रशालां शून्यां, आसनानि च विक्षिप्तानि अपश्यत्। सर्वत्र वीधेहीम् अन्विष्य, न दृष्ट्वा, रामः सुन्दरे भुजौ गृहीत्वा विलपितवान्। "क्व नु, हे लक्ष्मण, वीधेही अस्ति? कस्य स्थानं गता? केन मम प्रिया हृता, हे सौमित्रे, वा केन भक्षिता?" "यदि त्वं मां वृक्षान्तरं लुप्त्वा विडम्बयितुं इच्छसि, हे सीते, पर्याप्तं तव हास्यं; मम दुःखितस्य समीपं आगच्छ।" "ये मृगशावका, यैः त्वं क्रीडितवती, विश्वस्ताः, सौम्यलोचनाः, ते त्वया विना, हे सीते, शोकाकुलाः, अत्र स्थिताः।" "सीतया विना, अहं जीवितुं न शक्नोमि, हे लक्ष्मण; सीताहरणस्य महद् दुःखं मां व्याप्नोत्।" "नूनं, परत्र, मम पिता महराजः मां पश्येत्; व्रतं कृत्वा, कथं त्वं, लक्ष्मण, मया नियोजितः?" "यदि कालः न सम्पूर्णः, यदि कश्चित् इह मां आगच्छेत्, वा स्वार्थः, दुष्टाचारः, वा मिथ्यावदः—" "मम पिता परत्र नूनं मम विषये वदेत्—'धिक् त्वां', दुःखेन पीडितं, आशाहीनं मां दृष्ट्वा।" "मां दुःखितं परित्यज्य, क्व गच्छसि, हे तन्वी, श्रेष्ठा नारी? मां न त्यज, हे सुन्दरी, यथा कीर्तिः न सन्मार्गे स्थितस्य पुरुषस्य त्यजति।" "त्वया विना, अहं स्वं जीवनं त्यजामि"—इति रामः सीतादर्शनं आकाङ्क्षन् विलपितवान्। गम्भीरदुःखेन पीडितः, राघवः जनकनन्दिनीं सीतां न दृष्टवान्, या न प्रकटिता, शोकमग्ना। रामं, दुःखेन निमग्नं, गम्भीरमृद् मध्ये मग्नं गजं इव, लक्ष्मणः तस्य हितं इच्छन्, गम्भीरं वचनं उक्तवान्। "मां न शोकं कुरु, हे महात्मन्; सह यत्नं कुरु। एष पर्वतः, वीर, गुहाभिः शोभितः।" "मैथिली, या प्रियवनानि विचरितुं रमते, काननैः मोदिता, वनं वा कमलवनं प्रविष्टा स्यात्।" "वा, सा नदीं गता, या मत्स्य-पक्षिसंयुक्ता, वा, नः भयाय, वनान्तरे लुप्ता।" "वीधेही त्वां मां वा अन्वेषयति, हे नरश्रेष्ठ। तस्मात्, महाश्रेष्ठ, शीघ्रं यत्नं कुर्मः।" "पूर्णं वनं अन्विष्यामः, यत्र जनकनन्दिनी स्यात्। यदि त्वं अनुमन्यसे, हे काकुत्स्थ, तव मनः शोकं न कृत्वा यत्नं कुरु।" एवं रामः वनं वनं विचरन्, वृक्षान्, पशून्, सर्वत्र सीतां अन्विष्य, शोकात् उन्मत्तवत् विलपन्, लक्ष्मणेन सह तां अन्वेष्टुं महायत्नं कृतवान्।