अशोकवृक्षं शोकहरं रामः दुःखितचित्तः समीपं गत्वा प्रार्थयति – “त्वं शोकं हरसि, तव नाम सत्यं कुरु, शीघ्रं प्रियदर्शनेन मां सुखय।” ततः तालवृक्षं समीपं गत्वा रामः पृच्छति – “यदि त्वया सा दृष्टा, या स्तनयुगलं फलवत् शोभते, तस्याः सौन्दर्यं यदि जानासि, दया यदि तव हृदि, तां कथय।” जम्बुवृक्षं च रामः पृच्छति – “यदि त्वया सा दृष्टा, या जम्बुनदस्वर्णवर्णा, यदि प्रियां जानासि, निर्भयम् आचक्ष्व।” कर्णिकारवृक्षं च रामः सम्बोधयति – “त्वं पुष्पितः शोभनः, यदि धर्मज्ञां प्रियां कर्णिकारप्रियां दृष्टवान्, तां कथय।” रामः आम्र, निप, महाशाल, पनस, कुरवक, धव, दाडिमवृक्षेषु च विचरन् तत्र तत्र प्रियां अन्वेषयति। ततः वनं भ्रमन् बकुल, पुन्नाग, चन्दन, केतकवृक्षेषु अपि पृच्छन्, प्रमत्तवत् प्रकटितः। पश्चात् मृगं प्रति रामः पृच्छति – “मृगदृष्टिसदृशी मैथिली यदि तव समीपे, तां जानासि वा?” गजं प्रति च – “यदि तया दृष्टा, या गजस्कन्धोपमोरु, त्वं जानासि, तां कथय।” व्याघ्रं प्रति – “यदि सा चन्द्रमुखी तव समीपे, निर्भयम् आचक्ष्व मैथिलीम।” रामः पुनः प्रियाम् सम्बोधयन् उवाच – “किं त्वं धावसि, प्रिये? नूनं त्वया दृष्टा, पद्मनयने, वृक्षान्तरं गत्वा किम् उत्तरं न ददासि?” पुनः – “स्थाऽऽ, स्थाऽऽ, सुन्दरे, मयि दया नास्ति, हासे न अतिशयिता, किम् मां त्यजसि?” – इति। “पित्कवस्त्रेण त्वं प्रकाशिता, शुभवर्णे, धावन्ती अपि दृष्टा, यदि स्नेहः अस्ति, स्थाऽऽ।” तदनन्तरं रामः चिन्तयति – “नूनं सा स्मितवती नापराधिता, यदि दुःखमुपगता, मां न त्यजेत्।” किन्तु दुःखाकुलः रामः विचारयति – “नूनं सा राक्षसैः भक्षिता, प्रियं विना, अङ्गानि विदारितानि।” “तद्वदनं, सुंदरदन्तोष्ठं, सूक्ष्मनासिकं, सुंदरकुण्डलं, पूर्णचन्द्रसदृशं, राक्षसैः निगलितं, दीप्तिं नष्टम्।” “सा सुवर्णकम्पकसदृशग्रीवा, हारयुक्ता, कृशा, रुदिता, सुंदरि, भक्षिता।” “युवाकिसलयसदृशे, कम्पिताग्रे, कङ्कणयुक्ते, तयोः भुजयोः राक्षसैः गृहीते, भक्षिते।” “सा युवती, प्रियं विना, नूनं राक्षसैः भक्षिता, यथा पन्थाः त्यक्तः, बन्धुभिः परिवृता अपि भक्षिता।” रामः पुनः लक्ष्मणम् सम्बोधयति – “लक्ष्मण, महाबाहो, प्रियां क्व दृष्टवान्? क्व गतासि, सौमित्रे, को वा तां हरति, को वा भक्षयति?” पुनः पुनः रामः “सीते!” इति विलपन् आह्वयति। एवं विलपन् रामः वनं वनं धावन्, कदाचित् शीघ्रं गच्छन्, कदाचित् श्रान्तः पतन्। रामः प्रियान्वेषणे प्रमत्तवत्, शीघ्रं, अयत्नं, वनानि, नद्यः, पर्वतान्, प्रवतान्, काननानि च विचरन् प्रकटितः। ततः विशालं वनं गत्वा, सर्वत्र मैथिलीम अन्वेष्य, अश्रद्धया अपि, पुनः प्रियान्वेषणे यत्नं अकुरुत्। एतस्मिन्नेव समये वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः दशरथसुतः आश्रमं शून्यम् दृष्ट्वा, पत्रशालां रिक्तां, आसनानि विक्षिप्तानि अपश्यत्। वैदेहीं न दृष्ट्वा, सर्वत्र अन्वेष्य, रामः सुन्दरबाहुं गृहीत्वा विलपन् आह्वयति। “लक्ष्मण, वैदेही क्व? क्व गतासि, प्रियं का हरति, का वा भक्षयति?” पुनः – “यदि वृक्षान्तरे तव हास्याय मां छादयसी, पर्याप्तं हास्यं, दुःखितं मां समीपं आगच्छ।” “ये मृगाः, येन सह क्रीडितवती, सौम्यनेत्राः, ते अपि त्वां विना, सीते, तव चिन्तनं कुर्वन्ति।” “सीतावियोगात् जीवितुं न शक्ये, लक्ष्मण, सीताहरणदुःखेन अभिभूतः अस्मि।” “पितरं महराजं परलोकस्थं नूनं मम दर्शनं करिष्यति; प्रतिज्ञां कृत्वा, कथं त्वया लक्ष्मण, मया नियुक्तः?” “कालं न पूर्णं कृत्वा, यः मम समीपं आगच्छति, स्वार्थी, दूषिताचारः, मिथ्यावादी च –” “पिता परलोकस्थः नूनं मम विषये ‘धिक्’ इति वदेत्, दुःखितं, शोकाकुलं, निराशं दृष्ट्वा।” “मां दुःखितं त्यक्त्वा, क्व गच्छसि, तन्वी, श्रेष्ठा? मां न त्यज, सुंदरनितम्बे, यथा कृत्यं न कुर्यात्, यशः त्यजति।” “त्वां विना, जीवितं त्यजामि” – इति रामः सीतादर्शनकाङ्क्षया विलपन्। गाढदुःखेन पीडितः राघवः जनकदुहिता सीतां न दृष्ट्वा, सा च शोकान्विता न प्रकटिता। रामं दुःखाकुलं, गम्भीरमृद्गर्दभवत्, लक्ष्मणः हितकामः गम्भीरया वाचा सम्बोधयति – “मोहं न कुरु, महात्मन्, सह यत्नं कुरु। अयं पर्वतः गुहाभिः शोभितः, वीर। मैथिली प्रियकाननविहारिणी, काननैः मोदिता, वनं वा, पद्मवनं वा प्रविष्टा स्यात्। सा नद्यं मीनपक्षिसंयुक्तां गत्वा, वा, भयाय वने छादिता स्यात्। वैदेही त्वां मां च अन्वेष्यति, पुरुषश्रेष्ठ। तस्मात्, महाभाग, शीघ्रं यत्नं कुर्वः सीतान्वेषणे।” एवं रामः दुःखितः, प्रियान्वेषणं यत्नपूर्वकं लक्ष्मणसहितः आरभत।